رئیس سازمان بهزیستی کشور با تأکید بر ایجاد بانک زمان مطرح کرد
حرکت از «دولترفاهی» به «جامعه رفاهی»
سمیه افشین فر
گروه اجتماعی
محلهمحوری همواره یکی از موضوعات مورد تأکید رئیسجمهوری بوده است. پشت سر گذاشتن دو جنگ 12 و 40 روزه در کشور هم اهمیت محلهها را بیش از پیش به نمایش گذاشته است. ماده 31 قانون برنامه هفتم توسعه کشور، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی را مکلف به تشکیل بانک زمان کرده است. بانک زمان یکی از طرحها در حوزه توسعه سرمایه اجتماعی و تقویت مشارکتهای محلی است که به جای مبادله پول بر مبنای تبادل زمان و توانمندی افراد فعالیت میکند. به گفته احمد میدری وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی «بانک زمان» از مباحث مهم در برنامه هفتم توسعه است. اما بانک زمان چیست و چه اقداماتی در این بانک قرار است انجام شود؟
در حال حاضر ایده بانک زمان وارد فاز اجرایی شده و قرار است از منطقه 4 تهران و به شکل بانک زمان پایه آغاز شود و سپس به سایر محلات توسعه پیدا کند. دکتر سید جواد حسینی معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی و رئیس سازمان بهزیستی کشور با بیان این مطلب در مورد اینکه ایده بانک زمان از کجا مطرح شد به «ایران» میگوید: «ایده مدرن بانک زمان را «ادوارد کارنی» در دهه 1980 پایهگذاری کرد. هماکنون بیش از 4000 بانک زمان در جهان وجود دارد. در دهههای اخیر تجربه جهانی نشان داده است که افزایش بودجههای رفاهی الزاماً به بهبود رفاه اجتماعی منجر نمیشود. بسیاری از کشورها با وجود گسترش نظامهای حمایتی، همچنان با چالشهایی مانند تنهایی، افسردگی، فروپاشی روابط همسایگی، سالمند منزوی و کاهش اعتماد اجتماعی مواجه هستند. برای همین ادبیات جدید سیاست اجتماعی از «دولت رفاه» به سمت «جامعه رفاه» حرکت کرده است، یعنی جامعه باید در تولید رفاه مشارکت کند نه آنکه صرفاً دریافت کننده خدمات باشد. یکی از مهمترین ابزارهای نوآورانهای که در جهان مطرح شده «بانک زمان» است. در ایران این طرح با پیگیری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و با مطالعه الگوهای جهانی طراحی شده که بهعنوان یک مدل بومی در تهران آغاز میشود.» به گفته حسینی، ژاپن، انگلستان، آمریکا و اسپانیا بیشترین بانک زمان را دارند. او میگوید: «مدلها براساس فرهنگ کشورها با هم تفاوت دارند، مثلاً مدل این بانک در ژاپن سالمند محور، در انگلستان محله محور، در آمریکا سلامت محور و در اسپانیا شهر محور طراحی شده است.»
مبادله خدمات با زمان به جای پول
خدمات در بانک زمان رایگان است. رئیس سازمان بهزیستی کشور با بیان این موضوع توضیح میدهد: «این بانک در حقیقت سیستمی اجتماعی است که در آن افراد خدمات خود را نه با پول، بلکه با زمان مبادله میکنند. هر یک ساعت خدمت، یک واحد اعتبار اجتماعی است.» در ایران نیز این ایده اکنون وارد فاز اجرایی شده و مسیر جدید بانک زمان از منطقه 4 تهران آغاز میشود. حسینی معتقد است در این مدل، بانک زمان همچون ستون زیرساختی طرح «سلام محله» تعریف شده است. او میگوید: «ویژگی مهم این شکل جدید ایرانی این است که، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی(سازمان بهزیستی به عنوان نماینده وزارتخانه) نقش صدور مجوز، تنظیمگر و اعتباربخش را بر عهده دارد. این وزارتخانه مجوز ایجاد بانک زمان را فقط به افراد، نهادها یا گروههایی اعطا میکند که صلاحیت حرفهای، اجتماعی و اخلاقی لازم را داشته باشند.» به گفته معاون وزیر رفاه برای حفظ امنیت و کیفیت و جلوگیری از سوءاستفاده، احراز هویت و اعتبار سنجی اعضای بانک زمان (چه ارائه دهنده و چه دریافتکننده خدمت) توسط شرکتهای دارای مجوز رسمی با کمک وزارتخانه انجام میشود. او توضیح میدهد: «این شرکتها مسئول هستند اطمینان پیدا کنند که ارائه دهندگان خدمت، صلاحیت لازم را برای خدمت مورد نظر دارند و دریافتکنندگان نیز هویت و نیازشان روشن است.»
رشد 400 درصدی مشارکت نقدی
در سالجاری
حسینی راهاندازی بانک زمان را دومین برنامه مهم پساجنگ عنوان میکند و میگوید: «بانک زمان فرصتی برای ساماندهی فعالیتهای داوطلبانه و تقویت مشارکت اجتماعی است. در این مدل، ظرفیتهای مردمی در قالب خدمات داوطلبانه سازماندهی میشود تا از سرمایه اجتماعی کشور به شکل هدفمند استفاده شود.»
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به میزان مشارکت مردم در ایام جنگ میگوید: «در این دوران مردم کشور بار دیگر سطح بالایی از همراهی را به نمایش گذاشتهاند. به گونهای که بیش از 30 هزار داوطلب جدید به مجموعه خدمات اجتماعی پیوستهاند.» او با بیان اینکه در همین مدت حدود 1500 میلیارد تومان کمک مردمی به سازمان بهزیستی اختصاص پیدا کرده است، میگوید: «در شرایط جنگی معمولاً بهدلیل نااطمینانی اقتصادی، میزان کمکهای نقدی کمتر میشود، اما در این دوره مشارکتهای نقدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود 400 درصد افزایش داشته است.»
به گفته حسینی یکی از شاخصهای مهم در تحلیل اجتماعی جنگها، میزان همراهی مردم با دولت و حاکمیت است و در این زمینه همراهی مردم ایران با سیاستها و اهداف کشور بسیار چشمگیر بوده است. او با تأکید بر ضرورت نظاممند شدن این مشارکتها میگوید: «این سطح از همراهی و فعالیتهای داوطلبانه نیازمند سازماندهی در سازوکارهای پایداری است که بانک زمان میتواند در این مسیر نقش مؤثری ایفا کند.»
رئیس سازمان بهزیستی با اشاره به اینکه در ماده(31)برنامه هفتم، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی مکلف شده است با استفاده از شرکتهای مردمی، «بانک زمان» را راهاندازی کند، میگوید: «در این بانک، خدمات مردم در یک پلتفرم ثبت و در میان اعضای مردم یک محله، تهاتر میشود. البته وزارت تعاون، در راهاندازی «بانک زمان» چند وظیفه مهم دارد؛ اول صدور مجوز برای شرکتهای خصوصی؛ دوم ارائه خدمات پشتیبانی مانند احراز هویت ثبتنام کنندگان در بانک زمان؛ سوم تضمین کسانی که خدمت ارائه میدهند، اما در اجتماع محله خود نمیتوانند خدمت دریافت کنند؛ سازمان بهزیستی کشور و سازمان آموزش فنی و حرفهای به این افراد خدمت متقابل ارائه میدهد. خدمات بانک زمان شامل مراقبت از سالمند، آموزش درسی، همراهی بیمار، تعمیرات ساده، نگهداری کودک، آموزش مهارت، حمایت از افراد دارای معلولیت و دهها خدمت دیگر است.» معاون وزیر رفاه با تأکید بر این نکته که بانک زمان ابزار مهمی برای تقویت روابط اجتماعی و انسانی در سطح محله است و اعتماد بین مردم محله را افزایش میدهد، میگوید: «در مدل ایرانی این بانک زمان یک نکته مهم وجود دارد. اگر در یک محله «مابهازای زمانی» یک خدمت موجود نباشد یا فردی برای ارائه خدمت داوطلب نشود، سازمانهای تخصصی بهزیستی و نهادهای فنی وارد عمل میشوند و آن خدمت را حتی بدون وجود ارائه دهنده محلی تأمین میکنند.» اما بانک زمان در «سلام محله» قرار است چه نقشی داشته باشد؟ رئیس سازمان بهزیستی در پاسخ به این سؤال با بیان اینکه در طرح «سلام محله» بانک زمان هسته نرم برنامه است، میگوید: «مدرسه محله پایگاه تبادل زمان، مردم محله اعضای بانک، بهزیستی در نقش تسهیلگر، ناظر، اعتباربخش و تضمین کننده خدمات است.»
به گفته حسینی اگر «سلام محله» صرفاً یک شبکه خدمات باشد، کارآمد خواهد بود، اما «بانک زمان» به یک جنبش اجتماعی تبدیل میشود. او در مورد اجرای چرخه «بانک زمان»می گوید: «ثبت نام داوطلبان، اعتبارسنجی تخصصی، ثبت خدمات، تخصیص اعتبار زمانی، هماهنگی محلی، نشستهای همسایگی و مشوقهای اجتماعی، همه امور سادهای هستند که در این چرخه در نظر گرفته میشوند. این بانک یک برنامه داوطلبانه ساده نیست؛ یک زیرساخت اجتماعی است که جامعه دریافت کننده خدمات را به جامعه تولید کننده رفاه تبدیل میکند. به عبارتی اگر کمک مالی مسکن باشد، بانک زمان «درمان اجتماعی» است. «سلام محله» بدون «بانک زمان» فقط یک شبکه خدمترسانی است، اما با این بانک به یک جامعه زنده تبدیل خواهد شد.»
برش
بانکی برای همدلی
بانک زمان یک شبکه محلی برای تبادل خدمت میان مردم است. در این شبکه پول رد و بدل نمیشود، زمان و تعهد ارزش دارد و مردم به یکدیگر کمک میکنند. در واقع بانک زمان کمک میکند آدمهای محله یکدیگر را پیدا کنند و شبکهای از حمایت و همدلی شکل بگیرد. در هر محله، یک باجه بانک زمان مستقر است که توسط کارکنان سازمان بهزیستی اداره میشود. این افراد با مردم گفتوگو میکنند، ثبتنام انجام میدهند، نیازها و توانمندیها را شناسایی میکنند و به شکلگیری شبکه کمک در محله یاری میرسانند. تمرکز این مرحله از اجرای طرح بر سالمندان بالای 65 سال است. یکی از مهمترین مسائل سالمندان، احساس تنهایی است. در این طرح سالمند میتواند تجربههای خود را به دیگران منتقل کند، همصحبت دیگران باشد، با اعضای محله ارتباط برقرار کند و حتی به عنوان سفیر محله ایفای نقش کند. خدماتی از جمله خرید روزانه، رفتوآمد و جابهجایی، همراهی در امور درمانی، گفتوگو و همصحبتی، پیگیری کارهای سبک اداری که به زندگی سالمندان کمک میکند، دراین سامانه ثبت میشود تا زندگی این افراد کمی آسانتر شود.
