صرفهجویی انرژی از مسیر پروژههای فنی، مدیریتی و رفتاری دنبال میشود
چارچوب جدید برای مدیریت مصرف گاز
زوزان نقشبندی
گروه اقتصادی
فاز جدید بهینهسازی مصرف گاز در کشور با محوریت سازوکارهای بازارمحور، توسعه فعالیت شرکتهای کارور و اجرای پروژههای فنی و مدیریتی در بخشهای مختلف آغاز شده است؛ برنامهای که شرکت ملی گاز آن را یکی از مسیرهای اصلی افزایش بهرهوری و کاهش اتلاف انرژی در آستانه فصل سرد میداند. صرفهجویی و بهینهسازی مصرف انرژی از مسیرهای مختلفی قابل اجراست که بخشی از آنها بر پایه مکانیزمهای بازار طراحی شدهاند.
این مکانیزمها بر پایه تعیین خط مبنا برای هر مشترک شکل میگیرند؛ خطی که با توجه به سوابق مصرف سالهای گذشته، شرایط دمایی و محدودیتهای عرضه گاز تعیین میشود و هر میزان کاهش مصرف نسبت به آن، بهعنوان صرفهجویی قابل اندازهگیری شناخته خواهد شد. در این مدل، صرفهجویی فقط یک توصیه عمومی نیست، بلکه میتواند ارزش اقتصادی پیدا کند.
علیاصغر رجبی، مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز به «ایران» میگوید:«در کنار اجرای طرح شرکتهای کارور و توسعه مکانیزمهای بازارمحور برای مدیریت مصرف، شرکت ملی گاز مجموعهای از برنامههای مستقل را نیز در حوزه بهینهسازی مصرف انرژی دنبال میکند که هدف آنها کاهش مصرف گاز در بخشهای مختلف کشور است.»
سه مسیر اصلی برای تحقق صرفهجویی
رجبی با اشاره به تجربه کشورهای توسعهیافته میگوید:«کشورهایی که از مکانیزمهای بازار برای بهینهسازی مصرف استفاده کردهاند، عمدتاً از سه دسته اقدام بهره میبرند: اقدامات فنی، اقدامات مدیریتی و اصلاح رفتار مصرف.»
به گفته وی، اولین دسته به حوزه فنی و تکنولوژیک مربوط میشود. برای مثال، در یک ساختمان مسکونی میتوان با اصلاح سیستم موتورخانه، جایگزینی تجهیزات قدیمی با فناوریهای جدید و افزایش راندمان تجهیزات گرمایشی، مصرف گاز را کاهش داد.
او توضیح میدهد:«سیستمهای قدیمی موتورخانهای نسبت به فناوریهای امروز مصرف بیشتری دارند و نوسازی آنها میتواند صرفهجویی قابلتوجهی ایجاد کند، هرچند این اقدامات معمولاً هزینهبرتر از سایر روشها هستند.»
دسته دوم، اقدامات مدیریتی است. او در توضیح این بخش بیان میکند:«در مدارس یا اداراتی که در برخی روزها تعطیل هستند، میتوان با نصب یک کیت ساده و کمهزینه، زمان فعالیت موتورخانه را تنظیم کرد تا گرمایش تنها در زمان نیاز برقرار باشد.» به گفته وی، این دسته از اقدامات بیش از آنکه نیازمند تغییر فناوری باشند، بر مدیریت مصرف تکیه دارند و با هزینهای کمتر، در کوتاهمدت نتیجه میدهند.
سومین دسته اقدامات نیز به حوزه رفتار مصرف مربوط میشود. رجبی یادآور میشود که با گسترش شبکه گازرسانی، الگوی مصرف خانوارها تغییر کرده و در بسیاری موارد، فضای بیشتری بهطور همزمان گرم میشود. به گفته او، اصلاح رفتار مصرفکنندگان و فرهنگسازی در این زمینه، هرچند زمانبر است، اما میتواند در کاهش مصرف نقش مهمی ایفا کند.
«کارور»؛ بازوی اجرایی مدل بازارمحور
در راستای اجرای مدلهای مبتنی بر بازار برای مدیریت مصرف گاز، شرکت ملی گاز زمینه فعالیت شرکتهای خصوصی موسوم به «کارور» را فراهم کرده است؛ شرکتهایی که وظیفه دارند با شناسایی ظرفیتهای صرفهجویی، مصرف گاز را در بخشهای مختلف کاهش داده و صرفهجویی ایجاد شده را وارد بازار انرژی کنند.
مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز با تشریح سازوکار این طرح میگوید:«هر مشترکی که بتواند مصرف خود را نسبت به خط مبنای تعیینشده کاهش دهد، این امکان را خواهد داشت که حجم صرفهجویی ایجادشده را در بازار انرژی معامله کند. به همین منظور، شرکت ملی گاز با اخذ مصوبه دولت، زمینه ورود بخش خصوصی به این حوزه را فراهم کرده تا شرکتهای کارور بهعنوان بازوی اجرایی این مدل فعالیت کنند.»
به گفته وی، این شرکتها باید علاوه بر دانش فنی و مدیریتی، توان تحلیل داده و پیشبینی الگوی مصرف را نیز داشته باشند. آنها با استفاده از سوابق مصرف مشترکان و ابزارهای تحلیل داده، ظرفیتهای صرفهجویی را شناسایی کرده و از طریق راهکارهای فنی، مدیریتی یا رفتاری به کاهش مصرف کمک میکنند.
رجبی اعلام میکند که تاکنون ۶۹ شرکت کارور شناسایی و برای آنها مجوز موقت صادر شده است.
این شرکتها تاکنون ۸۱ قرارداد با شرکتهای گاز استانی منعقد کردهاند و در ۲۹ استان کشور فعالیت دارند. به گفته او، ایجاد زیرساختهایی مانند امکان معامله صرفهجویی در بورس انرژی، سازوکارهای اندازهگیری و راستیآزمایی صرفهجویی و نیز جذب سرمایهگذاران، از مهمترین مقدمات اجرای این طرح بوده است.
دامنه اجرا از ساختمان تا صنعت
به گفته مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز، فعالیت شرکتهای کارور تنها به بخش خانگی محدود نیست و این شرکتها در بخشهای تجاری، کشاورزی و صنعتی نیز حضور دارند. گلخانهها، نانواییهای سنتی، رستورانها، صنایع آجر، سیمان، سرامیک و شیشه، مساجد، مراکز آموزشی، ساختمانهای دولتی، موتورخانهها و حتی نیروگاهها از جمله حوزههایی هستند که برای اجرای پروژههای بهینهسازی مصرف در آنها برنامهریزی شده است.
وی همچنین از فعالیت تعدادی از شرکتهای کارور در حوزه اقتصاد رفتاری خبر میدهد و میگوید:«برخی از این شرکتها با مشوقهای مالی، برخی با اجرای برنامههای مسئولیت اجتماعی و محیطزیستی و برخی دیگر از طریق ابزارهای بازیوارسازی، مشترکان را به کاهش مصرف ترغیب میکنند.»
به گفته او، شرکت ملی گاز در مدل فعالیت این شرکتها دخالت نمیکند و تلاش دارد از ظرفیتهای علمی و خلاقیت بخش خصوصی برای مدیریت مصرف بهره بگیرد.
به گفته وی، با انجام همین اصلاح ساده، مصرف گاز یک ساختمان بین ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافت؛ موضوعی که نشان میدهد استفاده از دانش تخصصی و اصلاحات هدفمند میتواند بدون هزینههای سنگین، صرفهجویی قابلتوجهی در مصرف انرژی ایجاد کند.
یک مدل برد ـ برد برای چند ذینفع
به گفته رجبی، مکانیزمهای بازارمحور بهینهسازی مصرف انرژی، یک بازی چندجانبه برد ـ برد هستند که در آن چند گروه بهطور همزمان منتفع میشوند. اولین ذینفع این طرح خود مصرفکننده است؛ زیرا هزینه اجرای اقدامات بهینهسازی عمدتاً توسط شرکتهای کارور یا از طریق توافقهای میان آنها تأمین میشود و مشترک الزاماً هزینه مستقیمی پرداخت نمیکند.
از سوی دیگر، با کاهش مصرف، مبلغ قبض گاز مشترک نیز کمتر میشود. دومین ذینفع، شرکتهای کارور هستند که با شکلگیری این بازار، فرصت اشتغال، سرمایهگذاری و کسب درآمد برای آنها فراهم شده است.
رجبی سومین برنده این مدل را نظام حکمرانی انرژی کشور میداند؛ چراکه در این سازوکار، گاز از بخشهای غیرمولد به سمت بخشهای مولد اقتصاد هدایت میشود و بهرهوری مصرف انرژی در سطح ملی افزایش پیدا میکند.
به گفته او، چهارمین ذینفع، واحدهای تولیدی هستند که به دلیل محدودیتهای تأمین گاز، امکان استفاده کامل از ظرفیت تولید خود را ندارند. این واحدها میتوانند گاز حاصل از صرفهجویی را خریداری کرده و با افزایش تولید، رونق اقتصادی بیشتری را تجربه کنند. محیطزیست نیز پنجمین ذینفع این طرح است، چراکه کاهش مصرف انرژی به معنای کاهش آلایندهها و گازهای گلخانهای و در نتیجه بهبود کیفیت هواست.
فعالیت عملیاتی برای زمستان پیشرو
رجبی اعلام میکند:«اولین قراردادهای شرکتهای کارور از حدود دیماه سال گذشته منعقد شد و از آنها رونمایی به عمل آمد. هرچند تعداد قراردادها در آن مقطع محدود بود، اما اکنون روند فعالیت این شرکتها رو به گسترش است.» به گفته وی، انتظار میرود این شرکتها در سال جاری با ظرفیت بیشتری وارد چرخه اجرایی شوند و در چهار ماه سرد سال، نقش مؤثری در مدیریت مصرف و بهینهسازی استفاده از گاز طبیعی ایفا کنند. این مقام مسئول در پاسخ به پرسشی درباره چشمانداز فعالیت شرکتهای کارور در زمستان پیشرو توضیح میدهد که مطابق آییننامه اجرایی مصوبه دولت، هر شرکت کارور موظف است برای هر مشترکی که تحت پوشش خود قرار میدهد، در سال اول دستکم ۷ درصد صرفهجویی در مصرف گاز ایجاد کند. به گفته وی، این برنامه در قالب یک برنامه پنجساله تعریف شده و شرکتها باید طی پنج سال متوالی، هر سال ۷ درصد از مصرف مشترکان تحت پوشش خود را کاهش دهند.
تأمین مالی از محل صرفهجویی
مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز درباره نحوه تأمین مالی فعالیت شرکتهای کارور نیز توضیح میدهد که در مکانیزمهای مبتنی بر بازار، منابع مالی باید از دل خود پروژه ایجاد شود. به گفته او، هر میزان صرفهجویی ایجادشده به اوراق قابل معامله تبدیل میشود و از طریق فروش این اوراق در بازار انرژی، منابع مالی پروژه تأمین خواهد شد؛ بنابراین این مدل بهطور مستقیم بار مالی بر دوش دولت نمیگذارد. او یادآور میشود که بر اساس مصوبه هیأت وزیران، منافع حاصل از صرفهجویی ایجادشده تا پنج سال در اختیار شرکت کارور قرار میگیرد و همین موضوع انگیزه لازم برای سرمایهگذاری در این حوزه را ایجاد میکند.
برنامههای مستقل شرکت ملی گاز
در کنار طرح کارورها، شرکت ملی گاز مجموعهای از برنامههای مستقل را نیز در حوزه مدیریت مصرف دنبال میکند. به گفته رجبی، تاکنون حدود ۱۲۶ هزار واحد موتورخانه در کشور بهسازی شدهاند که اجرای این طرح حدود ۷۴۰ میلیون مترمکعب صرفهجویی گاز به همراه داشته است.
همچنین حدود یکهزار و ۸۰۰ موتورخانه، عمدتاً در مدارس و ساختمانهای دولتی، هوشمندسازی شدهاند که تاکنون حدود ۱۰ میلیون مترمکعب صرفهجویی گاز ایجاد کردهاند. برنامهریزی شده است تعداد موتورخانههای هوشمند تا سال ۱۴۰۵ به حدود
۱۱ هزار واحد افزایش یابد.
به گفته وی، طرح تعویض بخاریهای فرسوده نیز از دیگر برنامههای جدی شرکت ملی گاز است. تاکنون حدود ۱۲۰ هزار بخاری قدیمی و کمبازده در استانهای سردسیر با بخاریهای دارای راندمان بالاتر جایگزین شدهاند؛ اقدامی که حدود ۵۶ میلیون مترمکعب صرفهجویی گاز به همراه داشته است.
توسعه خورشیدیها در صنعت گاز
رجبی همچنین به برنامههای شرکت ملی گاز در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر اشاره میکند و میگوید:«توسعه نیروگاههای خورشیدی در درجه اول برای تأمین برق مورد نیاز صنعت گاز، خطوط انتقال و پالایشگاهها دنبال میشود.
مطابق تکالیف تعیینشده، شرکت ملی گاز موظف است سالانه پنج درصد از برق مصرفی خود را از منابع خورشیدی تأمین کند تا طی چهار سال این سهم به ۲۰ درصد برسد.» به گفته او، در سال ۱۴۰۴ نیروگاههای کوچک خورشیدی مستقر در استانهای مختلف حدود ۶ میلیون کیلووات ساعت برق تولید و به شبکه تزریق کردهاند.
بــــرش
تغییرات کوچک، اثرات بزرگ
ناترازی انرژی در سالهای گذشته به یکی از چالشهای مهم کشور تبدیل شده بود از همینرو، امسال توجه به مدیریت مصرف از همیشه ضروریتر است. هدف این برنامهها کاهش رفاه یا محدود کردن مصرف نیست، بلکه حرکت به سمت مصرف هوشمندانه انرژی است.
در چنین شرایطی، اگر در بخشهای مختلف از جمله خانگی، تجاری، صنعتی و عمومی حتی تغییرات کوچک اما مستمر در الگوی مصرف ایجاد شود، مجموع این اقدامات میتواند اثر بزرگی بر مدیریت انرژی کشور و عبور از زمستان پیشرو بگذارد.
