غزل ثانی
گروه اجتماعی

شناسایی ریشه‌های مهاجرت نخبگان نشان می‌دهد علاوه بر مسائل معیشتی، کمبود ابزارهای پژوهشی از عوامل اصلی خروج محققان است. در حال حاضر با راه‌اندازی طرح‌هایی همچون «استاد همبسته» و اختصاص پژوهانه‌های مستقیم، تلاش می‌شود زیرساخت‌های لازم برای فعالیت علمی تراز اول در داخل کشور فراهم شود. 
سید مهدی ابطحی، معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در گفت‌وگو با «ایران» درباره طرح «استاد همبسته» اظهار می کند:«ما تعداد زیادی محقق ایرانی در خارج از کشور داریم، اما هدف اصلی ما لزوماً بازگشت فیزیکی آنها نیست، بلکه «چرخش نخبگان» اهمیت بیشتری دارد. در واقع بسیاری از این نخبگان علاقه‌مند به فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و فناورانه هستند و تمایل دارند در کنار دانشگاه محل فعالیت خود، با یک دانشگاه دیگر نیز همکاری داشته باشند. طرح «استاد همبسته» که آیین‌نامه آن تدوین شده و به‌زودی به تصویب هیأت‌ امنا می‌رسد، به آن دسته از افرادی که شایستگی‌های علمی لازم و سابقه عضویت در هیأت‌علمی را دارند، اما در حال حاضر در کشور حضور ندارند، این امکان را می‌دهد که با انعقاد قرارداد با دانشگاه‌های داخلی، به ارائه خدمات آموزشی و پژوهشی بپردازند.»
ابطحی با اشاره به استفاده از ظرفیت‌های علمی خارجی و داخلی می‌گوید:«این طرح کمک می‌کند تا از ظرفیت‌های علمی خارج از کشور که تاکنون در ایران بلااستفاده بوده است، در عرصه تولید علم بهره‌مند شویم. آیین‌نامه «استاد همبسته» بسیار سهل و روان تدوین شده و پس از تصویب در هیأت ‌امنای دانشگاه‌ها، به‌عنوان بخشی از آیین‌نامه استخدامی اعضای هیأت‌ علمی، قابل اجرا خواهد بود. بنابراین اساتیدی که از طرح «استاد همبسته» استفاده می‌کنند، می‌توانند هم با یک دانشگاه بین‌المللی فعالیت داشته باشند و هم در دانشگاه‌های ایران تدریس و تحقیق کنند و این آیین‌نامه آنها را محدود نخواهد کرد.»
او درباره استقبال اساتید برای بازگشت به ایران می‌گوید:«در حال حاضر میزان تقاضای این نوع همکاری بالاست، چون اساتید می‌توانند هم بیرون از کشور و هم داخل کشور با دانشگاه‌های متنوع همکاری داشته باشند. مسأله‌ای که در حال حاضر با آن مواجهیم این است که بعضی از افراد هیأت علمی به مأموریت رفته‌اند، زمان مأموریت آنها گذشته ولی هنوز به ایران بازنگشته‌اند، از این‌رو آیین‌نامه «استاد همبسته» امکانی فراهم می‌کند که فعالیت اساتید مستمر و بین‌المللی شود.»
معاون وزیر علوم درباره علت بازگشت این افراد می‌گوید:«علل عمده مهاجرت نخبگان شناسایی شده و بخش اعظم آن مشکلات معیشتی و بخش دیگر آن ابزارهای لازم برای تحقیقات است. اگر بتوانیم ابزارهای مناسب برای محققان ایجاد کنیم، احتمال اینکه بتوانیم شرایط بازگشت آنها را تسهیل کنیم بسیار بالاست. این تسهیلات باید با افزایش گرنت‌ها -کمک هزینه پژوهانه- که در قالب «طرح جامع گرنت» است و ایجاد تجهیزات آزمایشگاهی، لحاظ شود.»
او با تأکید بر اینکه «ابزار و تجهیزات» نیاز اصلی انجام یک تحقیق و پژوهش جامع است، می‌گوید:«یک محقق به ابزار و تجهیزات برای کارهای تحقیقاتی خود نیاز دارد، ولی زمانی که احساس کند این بستر و ابزارها در کشور خودش وجود ندارد و مورد حمایت قرار نمی‌گیرد، آن وقت ممکن است به جایی برود که این ابزارها را در اختیارش بگذارند.»
ابطحی با بیان اینکه باید زیرساخت‌ها را برای ادامه فعالیت محققان توسعه داد، می‌گوید:«برای توسعه زیرساخت‌های تحقیقاتی کارهای مختلفی انجام شده؛ این روزها در حال تجهیز آزمایشگاه دانشگاه‌ها هستیم که ذیل طرح «حمایت از سرچ‌لب‌ها» است. همچنین طرح جامع «پژوهانه» را داریم که قبلاً در هیأت امنای دانشگاه‌ها به تصویب رسیده است؛ این طرح کمک می‌کند هزینه پژوهش‌ها در اختیار هیأت علمی قرار گیرد.»
او درباره این موضوع که طبق آیین‌نامه «استاد همبسته» اولویت‌بندی جذب اساتید در چه حوزه‌هایی است، می‌گوید:«جذب اساتید در رشته‌های مختلف به شکل ترکیبی خواهد بود، اما در حوزه‌هایی مانند علوم شناختی، هوش مصنوعی، کوانتوم و رشته‌های مهندسی که در برنامه هفتم توسعه دارای اولویت هستند، تأکید بیشتری شده؛ تلاش این است که هم تعدادی از این افراد را بورسیه و هم از نخبه‌های خارج از کشور استفاده کنیم.»

نیازهای کشور، مهم‌ترین انگیزه برای بازگشت نخبگان
ابطحی درباره مهم‌ترین عاملی که باعث شده این افراد به کشور برگردند و تمایل داشته باشند در ایران کار کنند، می‌گوید:«ما هنوز تخمینی از اینکه موج بزرگی از جمعیت بازخواهند گشت نداریم، اما اتفاقات اخیر نشان داد ایرانیان نسبت به توسعه کشور حساس هستند و وقتی میهن‌شان در تنگنا قرار می‌گیرد، دوست دارند به شکل‌های مختلف از وطن خود حمایت کنند. موضوعی که همه در کل جامعه آن را احساس کردیم، این بود که در دوران جنگ تحمیلی سوم نه‌تنها مهاجرت بزرگ رخ نداد، بلکه مهاجرت معکوس هم اتفاق افتاد و برخی از هموطنان به کشور برگشتند. به همین دلیل به نظر من نیازهای کشور مهم‌ترین انگیزه برای بازگشت محققان ایرانی است که از کشور خارج شده بودند.»

حمایت ویژه از ۱۰۰۰ پایان‌نامه
و رساله مشترک بین‌المللی
ابطحی درباره طرح «هزار پارسا» -‌حمایت از هزار پایان‌نامه و رساله- می‌گوید:«وزارت علوم به‌تازگی طرحی را ارائه داده است که با همکاری مشترک حوزه روابط بین‌الملل و معاونت پژوهشی پیش می‌رود. محور اصلی این طرح، حمایت از هزار پایان‌نامه و رساله است که در آن محققان ایرانی و غیرایرانی به ‌صورت مشترک فعالیت می‌کنند. بر این اساس، اگر یک محقق ایرانی در انجام پروژه خود از همکاری یک محقق خارجی بهره گیرد، مورد حمایت قرار خواهد گرفت. ‌اکنون نیز در حال رایزنی هستیم تا این حمایت‌ها از طریق «بنیاد ملی علم ایران» تأمین شود.»
او درباره جزئیات حمایت از اساتید در زمینه امکانات پژوهشی، تسهیلات اقامتی و حمایت‌های مالی توضیح می‌دهد:«طبق آیین‌نامه «استاد همبسته»، تمرکز اصلی بر حمایت از خود تحقیق و پژوهش است؛ چراکه محققان معمولاً برای پیشبرد پروژه‌های خود به ‌دنبال جذب گرنت هستند. از این‌رو، تسهیلاتی پیش‌بینی شده تا هزینه‌های تحقیق پوشش داده شود. پیش از این نیز مدل‌هایی تحت عنوان «پل ارتباطی بین دو کشور» داشتیم که در آن، پروژه‌ای تعریف می‌شد و دو کشور از آن حمایت می‌کردند. این طرح نیز در همان راستا برای پوشش هزینه‌های تحقیق است و خروجی آن به شکل مقاله، پتنت (حق اختراع) و نوآوری‌های ثبت‌ شده، ارائه خواهد شد.»

برش

کمبود استاد در دانشگاه‌های کشور
معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری درباره این موضوع که دانشگاه‌ها با چه میزان کمبود استاد مواجه هستند، می‌گوید:«نسبت تعداد دانشجو به استاد در دانشگاه‌های ایران وضعیت مطلوبی ندارد. به‌عنوان مثال، نسبت استاندارد باید زیر ۲۵ دانشجو به ازای هر استاد باشد و حتی در حالت ایده‌آل باید از این مقدار هم کمتر شود، اما متأسفانه میانگین ۲۱ تا ۲۵ دانشجو، وضعیت بهترین دانشگاه‌های ماست. در برخی دانشگاه‌های صنعتی، با ۱۲ هزار دانشجو تنها ۵۰۰ استاد داریم که آمار نگران‌کننده‌ای است. اگر می‌توانستیم این نسبت را به ۱۵ دانشجو به ازای هر استاد برسانیم، شرایط بهبود می‌یافت. زمانی که شاخص دانشجو به استاد بالاتر از ۲۵ باشد، جایگاه ما در رنکینگ‌ها و ارزیابی‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها به‌شدت آسیب می‌بیند.»
او همچنین درباره تأثیر جذب اساتید بر بهبود این شرایط می‌گوید:«قطعاً جذب اعضای هیأت‌ علمی جدید می‌تواند به بهبود این وضعیت کمک کند، به شرط آنکه فرآیند جذب روان‌تر شود و ردیف‌های استخدامی مناسبی در اختیار وزارت علوم قرار گیرد. در حال حاضر افراد زیادی داریم که بیش از دو سال در انتظار طی‌ شدن فرآیندهای اداری و استخدامی در دانشگاه‌ها معطل مانده‌اند.»