همراهان قباد شیوا، گرافیست نامی در گفتوگو با «ایران» از ویژگیهای او میگویند
حافظهای که رفت، حضوری که ماند
گروه فرهنگی ـ سعیده احسانیراد / در یکی از روزهای پاییزی تهران، موزه هنرهای معاصر میزبان میهمانی ویژه بود؛ مردی سپیدموی با نگاهی پرسشگر که فارغ از هیاهوی پیرامون، قابهای روی دیوار لابی را تماشا میکرد و لبخندی بر لب داشت. او که مدتی است با بیماری دستوپنجه نرم میکند، نمیدانست میهمان شب بزرگداشت خودش است؛ شبی به نام «قباد شیوا». با ورود این هنرمند، شاگردان و دوستانش به استقبال او آمدند و فضا سرشار از شور و احساس شد. بیستوسوم آبانماه، سالن سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران میزبان برنامه «شبهای بخارا» با عنوان «شب قباد شیوا» بود. استقبال چنان گسترده بود که بسیاری روی زمین نشستند یا ایستاده برنامه را دنبال کردند. در سالن، چهرههای آشنا و ناآشنا، از طراحان جوان تا پیشکسوتان گرافیک، گرد هم آمده بودند تا در کنار قباد شیوا فیلمی را تماشا کنند که در آن، او از انتخاب نامش، داستان عاشقی، جوانی و مسیری که به گرافیست شدنش انجامید، روایت میکرد. شاید او همهچیز را به یاد نمیآورد، اما حضورش در حافظه جمعی گرافیک ایران همچنان زنده بود؛ حضوری که با گذر زمان و حتی فراموشی، کمرنگ نمیشود. این نکوداشت فرصتی بود برای مرور فصلی از تاریخ گرافیک معاصر ایران و ارج نهادن به هنرمندی که با پافشاری بر استقلال و نوآوری، در گسترش زبان تصویر و ارتقای جایگاه طراحی گرافیک ایران سهمی انکارناپذیر داشته است. در این نشست، علی دهباشی، بهزاد حاتم و بهرام دبیری درباره هنر و تأثیرگذاری قباد شیوا سخن گفتند. همچنین پیام تصویری کریم نصر پخش شد و مستند «هنگامه ارکستر مجلسی سارها به رهبری قباد شیوا» به کارگردانی وحید حسینی همدانی به نمایش درآمد.
امضای شخصی؛ راز ماندگاری آثار شیوا
علی دهباشی، سردبیر مجله «بخارا»، درباره اختصاص شبی به قباد شیوا میگوید: «مدتها بود که قصد داشتیم یکی از شبهای بخارا را به قباد شیوا اختصاص دهیم، اما ایشان شرایط مساعدی نداشتند. سرانجام با آماده شدن فیلم مستند درباره او، فرصت مناسبی برای برگزاری این برنامه فراهم شد.» دهباشی با اشاره به جایگاه شیوا در گرافیک ایران میگوید: «برخی او را ایرانیترین گرافیست میدانند؛ اگرچه شاید این تعبیر چندان دقیق نباشد، اما بدون شک شیوا از معدود طراحانی است که آثارش مهر و امضای شخصی دارد. حتی اگر اثری امضا نداشته باشد، مخاطب بهخوبی میتواند تشخیص دهد که کار قباد شیواست.» او در پایان میپرسد دلیل این همه تعلق خاطر و اشتیاق جوانان به قباد شیوا چیست و چنین برنامههایی تا چه اندازه میتوانند به نسل جوان در شناخت و به یاد سپردن بزرگان فرهنگ و هنر کمک کنند.
پیوند گرافیک مدرن با زیباییشناسی ایرانی
مهدی سیفی، طراح گرافیک، ویژگی شاخص آثار قباد شیوا را پیوند آموزش آکادمیک گرافیک مدرن با شناخت عمیق هنر و فرهنگ بصری ایران میداند. او پوستر را برجستهترین عرصه فعالیت شیوا و ارتباط با مردم را از اصول نگاه او به گرافیک معرفی میکند. سیفی میگوید: «برای شناخت گرافیک قباد شیوا باید دو وجه از تجربه و نگاه او را در نظر گرفت؛ آموزش و تجربه حرفهای در مراکز معتبر گرافیک جهان و علاقه عمیق به هنر ایران. شیوا از معدود طراحانی است که در مدرسه پرت نیویورک تحصیل کرد و در آتلیه پوشپین، جایی که میلتون گلیزر نیز فعالیت داشت، تجربه حرفهای به دست آورد.» او ادامه میدهد: «شیوا از یکسو آموزشهای استاندارد گرافیک را در سطحی معتبر دریافت کرده و از سوی دیگر، به هنر ایران، از نگارگری و معماری تا قالی و نقشونگارهای ایرانی، علاقهای جدی داشته است. زیباییشناسی ایرانی برای او اهمیت زیادی داشت و نگاهش به این موضوع صرفاً صوری نبود.»
از دل سنت ایرانی تا زبان مدرن گرافیک
سعید باباوند، گرافیست، قباد شیوا را هنرمندی میداند که نه به تقلید از سنتهای تصویری ایران پرداخت و نه صرفاً آنها را بازتولید کرد، بلکه بر پایه این میراث، زبانی مدرن و شخصی ساخت. او میگوید: «ویژگی محوری گرافیک شیوا، ایرانی بودن و شیدایی است؛ ویژگیای که از شناخت فرهنگ و فرهنگ بصری ایران سرچشمه میگیرد. در آثار او میتوان جزئیات فراوان، رنگهای درخشان و بیانی پرشور را دید؛ عناصری که به بازخوانی مدرنی از ایران انجامیدهاند.» باباوند پوستر را یکی از مهمترین عرصههای فعالیت شیوا میداند و یادآور میشود که با وجود عمر نهچندان طولانی تاریخ طراحی گرافیک ایران، شیوا جایگاهی ویژه در پوسترسازی کشور و حتی فراتر از مرزهای آن به دست آورده است.
خلوص هنر ایرانی در زبان تصویر شیوا
آرش تنهایی، طراح گرافیک و سردبیر مجله «آنگاه»، درباره ویژگیهای بصری آثار قباد شیوا میگوید: «اگر بخواهیم قوت قباد شیوا را با یک ویژگی بصری تعریف کنیم، باید بگوییم آثار او بهشدت ایرانیاند؛ یعنی هنرهای تصویری ایران، هم در ظاهر و هم در باطن، در آنها متبلور شده است. آثار شیوا نمونههای خوبی برای آموزش به دانشجویان گرافیک هستند؛ اینکه چگونه میتوان جوهره هنر ایرانی را وارد گرافیک کرد، بیآنکه به دام فرمالیسم و شعارزدگی افتاد.» به اعتقاد تنهایی، نقطه اوج کارنامه شیوا را باید در آثاری جستوجو کرد که برای رادیو و تلویزیون ملی، جلدهای مجله «تماشا» و پوسترهای جشن هنر شیراز خلق کرده است. او میافزاید: «استفاده از خوشنویسی، پالت رنگی مشخص و آثاری مانند پوسترهای جشن توس و بزرگداشت حافظ، نشان میدهند که شیوا در بسیاری از کارهای تصویری خود به نوعی خلوص ایرانی دست یافته است؛ خلوصی که به نظر من بسیار دستنیافتنی است.»
سرسختی و زیست حرفهای یک هنرمند
فرزاد ادیبی، طراح و گرافیست، با اشاره به آثار شاخص قباد شیوا، بر سرسختی و پشتکار او تأکید میکند.
او میگوید: «قباد شیوا آثار شاخص زیادی دارد. او با سرسختی ریشهدار در پیشینه همدانیاش، در سنی که معمولاً به فکر استراحت هستیم، برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت و در کارگاه گلیزر فعالیت کرد تا دانستههای تجسمی خود را که بر پایه نقاشی بود، با گرافیک روز دنیا پیوند دهد. این زیست حرفهای قابل توجه است.»
ادیبی در پاسخ به این پرسش که شیوا چگونه توانست آثاری خلق کند که هم در موزههای معتبر جهان ارزش آرشیوی داشته باشند و هم با مخاطب عام ارتباط برقرار کنند، میگوید: «ما وارث فرهنگ بزرگی مانند حافظ هستیم. همه میتوانند با حافظ ارتباط برقرار کنند. شیوا نیز چنین اعتقادی داشت و آثاری بر همین اساس خلق کرد.» او این نگاه را رویکردی فرهیخته میداند و به نقل از استادش مرتضی ممیز یادآور میشود: «باید مانند حافظ شعر گفت؛ بهگونهای که هم عوام بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند و هم خواص. این ویژگی هنر شرق و هنر ایران است.»

