سیدمحمد کاظم عابدی
کارشناس اقتصادی

روابط اقتصادی ایران و روسیه در سال‌های اخیر از نظر حقوقی و سیاسی وارد مرحله‌ای شده است که از نظر ایجاد زیرساخت همکاری، تفاوت محسوسی با گذشته دارد. موافقتنامه موقت ایجاد ترتیبات ترجیحی میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال 2018 امضا و در سال 2019 اجرایی شد. موافقتنامه تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز 25 دسامبر 2023 امضا و از 15 مه 2025 لازم‌ الاجرا شد. در سطح راهبردی نیز پیمان مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه 17 ژانویه 2025 امضا و از 2 اکتبر 2025 لازم‌الاجرا شد.
 در نتیجه، سال 2026 نخستین دوره‌ای است که می‌توان آثار عملی مجموعه جدید توافق‌ها را با جدیت بیشتر ارزیابی کرد. مسأله اصلی دیگر کمبود توافق نیست. مسأله این است که ظرفیت ایجادشده چگونه به صادرات، سرمایه‌گذاری، حمل‌ونقل، تسویه مالی و تجارت خدمات تبدیل شود. این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که اندازه بازار روسیه و عملکرد رقبای ایران را در نظر بگیریم.

 1- اندازه بازار؛ فرصت تجاری بزرگ‌تر
 از حجم فعلی روابط
 روسیه یکی از اقتصادهای بزرگ واردکننده در منطقه اوراسیاست. بر اساس آمار رسمی روسیه، این کشور در سال 2025 حدود 279 میلیارد دلار کالا وارد کرده است. در میان اقلام وارداتی، ماشین‌آلات و تجهیزات، محصولات شیمیایی، موادغذایی و محصولات کشاورزی، منسوجات و کالاهای مصرفی جایگاه قابل توجهی دارند.
 تنها واردات ماشین‌آلات، تجهیزات و وسایل حمل‌ونقل روسیه در سال 2025 حدود 6,135 میلیارد دلار و واردات موادغذایی و مواد اولیه کشاورزی حدود 4٫43 میلیارد دلار بوده است. این ساختار واردات، به‌ویژه برای ایران که در بخش کشاورزی، صنایع غذایی، پتروشیمی، مصالح ساختمانی، برخی ماشین‌آلات و کالاهای صنعتی دارای ظرفیت تولید است، اهمیت مستقیم دارد.
 در طرف مقابل، ایران نیز در سال 1404 حدود 110 میلیارد دلار تجارت خارجی داشته و صادرات غیرنفتی کشور در همین سال حدود 7,51 میلیارد دلار بوده است. بنابراین، مسأله کمبود ظرفیت تولید یا نبود بازار نیست. دو کشور در دو سوی یک بازار بزرگ منطقه‌ای قرار دارند که حجم تجارت خارجی آنها در مقیاس صدها میلیارد دلار است. اما حجم تجارت دوجانبه ایران و روسیه همچنان فاصله قابل‌توجهی با این ظرفیت دارد. این فاصله، همان «فرصت تجاری استفاده نشده» است که باید اندازه‌گیری شود.

2- بازار روسیه در حال تغییر است
رقبا نیز در حال استفاده از فرصت‌اند
 بازار روسیه پس از تغییرات ژئوپلتیکی سال‌های اخیر، بیش از گذشته به سمت شرکای آسیایی و غیرغربی متمایل شده است. این تغییر ساختاری برای ایران یک فرصت است، اما فرصت برای همه کشورهاست. چین نمونه روشن این تغییر است. تجارت روسیه و چین در سال 2025 حدود 228 میلیارد دلار بوده و چین حدود 36 درصد واردات روسیه را تأمین کرده است. هند نیز از تغییر مسیر تجارت روسیه استفاده کرده است. داده‌های وزارت بازرگانی هند برای سال مالی 2026-2025 نشان می‌دهد روسیه در این دوره حدود 4,55 میلیارد دلار کالا به هند صادر کرده و هند نیز حدود 5,4 میلیارد دلار کالا به روسیه صادر کرده است. همزمان، دو کشور در سال 2025 مذاکرات و سازوکارهای مشخصی برای کاهش موانع تجاری، تسهیل پرداخت‌ها، توسعه صادرات بنگاه‌های کوچک و متوسط و گسترش همکاری بانکی دنبال کرده‌اند. ترکیه نیز نمونه مهم دیگری است. تجارت دوجانبه روسیه و ترکیه در سال 2025 حدود 49,1 میلیارد دلار بوده است؛ صادرات ترکیه به روسیه حدود 42,4 میلیارد دلار و صادرات روسیه به  ترکیه حدود 7,6 میلیارد دلار گزارش شده است.

 3- گردشگری؛ نمونه‌ای روشن
از فاصله میان ظرفیت و عملکرد
 تجارت با روسیه فقط صادرات کالا نیست. گردشگری، حمل‌ونقل هوایی، خدمات مالی، خدمات سلامت، آموزش و سایر خدمات نیز بخشی از تجارت خدمات میان دو کشور هستند. ترکیه در این زمینه یک نمونه قابل توجه است. بر اساس آمار رسمی ترکیه، درآمد گردشگری این کشور در سال 2025 به حدود 2,65 میلیارد دلار رسید و شمار کل بازدیدکنندگان خروجی از کشور از مرز 9,63 میلیون نفر عبور کرد. در همین چارچوب، تعداد گردشگران روسی که در سال 2025 به ترکیه سفر کردند به حدود 9,6 میلیون نفر رسید؛ این رقم در سال 2024 حدود 5,6 میلیون نفر بود.
این مقایسه از منظر ایران مهم است، زیرا نشان می‌دهد گردشگری میان روسیه و یک کشور منطقه‌ای فقط یک موضوع فرهنگی نیست؛ یک جریان اقتصادی چندمیلیارد دلاری از حمل‌ونقل، هتل، غذا، خرده‌فروشی، خدمات بانکی، بیمه و گردش مالی ایجاد می‌کند.

 4. توافق‌ها اجرا شده‌اند
 اکنون نوبت سنجش نتیجه است
 اکنون باید یک سؤال عملی پرسید: بعد از اجرایی شدن این اسناد، چه مقدار صادرات بیشتر ایجاد شده، چه کالاهایی وارد بازار روسیه شده، چه تعداد شرکت جدید وارد تجارت شده و هزینه و زمان معامله چقدر تغییر کرده است؟ این همان نقطه‌ای است که ارزیابی «عملکرد توافق‌ها» از ارزیابی «وجود توافق‌ها» جدا می‌شود.

 5. حمل‌ونقل
 قیمت صادرات در مسیر شکل می‌گیرد
 برای صادرکننده، قیمت کالا در کارخانه تعیین نمی‌شود؛ بخشی از قیمت نهایی در مسیر حمل شکل می‌گیرد. هزینه کشتی، زمان انتظار، ظرفیت عملی مسیر دریایی خزر، عمق آبراه، تخلیه و بارگیری، بیمه، حمل زمینی و ریلی و امکان تحویل منظم، مستقیماً بر قیمت تمام شده صادرات اثر می‌گذارند. این موضوع برای محصولات کشاورزی و غذایی اهمیت بیشتری دارد، زیرا افزایش هزینه حمل می‌تواند مزیت قیمتی کالای ایرانی را از بین ببرد. اگر رقیب بتواند کالا را سریع‌تر و ارزانتر تحویل دهد، حتی برخورداری ایران از تعرفه ترجیحی نیز الزاماً به فروش بیشتر منجر نمی‌شود.

 6. تسویه بانکی؛ وجود زیرساخت کافی نیست، عملکرد آن باید سنجیده شود
«میر بیزنس بانک» در سال 2002 در روسیه تأسیس شد و مالکیت آن به طور کامل در اختیار بانک ملی ایران است. بنابراین نزدیک به یک ربع قرن است که یک نهاد بانکی متعلق به ایران در بازار روسیه حضور دارد. اهمیت این بانک در این است که می‌تواند بخشی از ریسک و عدم اطمینان فعال اقتصادی درباره تسویه معاملات ایران و روسیه را کاهش دهد. در سال‌های گذشته، حتی از سهم بالای میر بیزنس بانک در تسویه مبادلات دو کشور سخن گفته شده بود. اما برای سیاستگذار، سؤال اصلی نباید صرفاً این باشد که بانک وجود دارد یا چه سهمی از بازار دارد. باید مشخص شود چه میزان از ارزش تجارت دوجانبه از طریق آن تسویه می‌شود؛ چه تعداد تراکنش تجاری انجام می‌شود؛ متوسط زمان تسویه چقدر است؛ هزینه انتقال وجه چقدر است؛ چه سهمی از معاملات با روبل و ریال انجام می‌شود و چه تعداد معامله به دلیل مسائل بانکی یا الزامات تطبیق متوقف یا طولانی می‌شود. این داده‌ها می‌توانند مشخص کنند که ظرفیت بانکی موجود واقعاً تا چه اندازه به صادرات کمک می‌کند.

 7- آمار؛ مشکل فقط کمبود اطلاعات نیست
 یکی از موانع مهم در سیاستگذاری تجارت ایران و روسیه، پراکندگی داده‌ها، تفاوت دوره‌های آماری، تأخیر در انتشار و نبود اتصال کافی میان آمار دستگاه‌های مختلف است. آمار گمرکی، آمار بانک مرکزی، اطلاعات سازمان توسعه تجارت، داده‌های بانکی، آمار حمل‌ونقل و آمار طرف روسی هرکدام بخشی از واقعیت را نشان می‌دهند. در روسیه نیز نظام آماری رسمی، داده‌های تجارت خارجی، پرداخت‌ها و سایر شاخص‌های اقتصادی را در نهادهای تخصصی منتشر می‌کند.  مسأله برای ایران این نیست که آمار وجود ندارد. مسأله این است که تصویر واحد، به‌روز و قابل مقایسه‌ای از کل زنجیره تجارت در اختیار تصمیم‌گیرنده قرار نمی‌گیرد. در نتیجه، ممکن است مشخص باشد صادرات چقدر بوده است، اما مشخص نباشد چرا یک معامله انجام نشده است.

 8- از آمار تجارت به آمار عملکرد تجارت
 برای روابط اقتصادی ایران و روسیه، یک نظام «پایش عملکرد تجارت» ضروری است که چهار دسته داده را به یکدیگر متصل کند:
 تجارت: ارزش، وزن، کالا، مقصد، مبدأ و شرکت‌های فعال.
 مالی: تعداد و ارزش تسویه‌ها، ارز مورد استفاده، زمان و هزینه انتقال و معاملات متوقف شده.
 حمل‌ونقل: مسیر، هزینه، زمان، ظرفیت، تأخیر و قابلیت اطمینان.
 بازار: اندازه بازار، تقاضای وارداتی روسیه، کالاهای دارای ظرفیت صادراتی ایران، خریداران و سهم رقبا.
 در این صورت، سؤال از «رقم تجارت» به «عملکرد تجارت» منتقل می‌شود. برای مثال، اگر روسیه سالانه ده‌ها میلیارد دلار موادغذایی وارد می‌کند، باید مشخص شود ایران چه میزان از این بازار را می‌تواند تأمین کند؛ چه مقدار اکنون تأمین می‌کند؛ و اگر سهم ایران پایین است، مانع اصلی قیمت، استاندارد، حمل، پرداخت، بازاریابی یا شبکه توزیع است.

 9. آمار آینه‌ای؛ ابزاری برای شناسایی ظرفیت‌های از دست‌رفته
 مقایسه منظم آمار صادرات ایران با آمار واردات روسیه برای همان کالا و همان دوره می‌تواند نقاط اختلاف را آشکار کند. اگر روسیه برای یک گروه کالایی رقم بالایی وارد کند اما صادرات ثبت‌شده ایران در همان گروه ناچیز باشد، این اختلاف می‌تواند به یک پرسش سیاستی تبدیل شود: چه کشورهایی این بازار را تأمین می‌کنند و چرا ایران سهمی از آن ندارد؟
 این روش باید درباره چین، هند، ترکیه و سایر تأمین‌کنندگان اصلی بازار روسیه به‌کار گرفته شود. در این حالت، رقیب فقط یک نام در آمار تجارت نیست، بلکه می‌توان مشخص کرد رقیب چه کالایی، با چه قیمتی، از چه مسیری، با چه روش پرداختی و با چه زمان تحویلی وارد بازار روسیه کرده است. این نوع مقایسه می‌تواند سیاست صادراتی را از «تشویق عمومی به صادرات» به هدف‌گذاری مشخص بازار تبدیل کند.

برش

 10- پیشنهادهای اجرایی
 با توجه به اجرایی شدن موافقتنامه تجارت آزاد و پیمان مشارکت جامع راهبردی، پیشنهاد می‌شود یک «سامانه پایش تجارت ایران و روسیه» ایجاد شود که گزارش آن به صورت ماهانه یا فصلی در اختیار دستگاه‌های تصمیم‌گیر قرار گیرد. این سامانه باید دست‌کم پنج خروجی داشته باشد:
 1- اندازه بازار: میزان واردات روسیه در هر گروه کالایی و روند آن.
 2- سهم ایران: ارزش و وزن صادرات ایران و سهم آن از بازار روسیه.
 3- مقایسه با رقبا: سهم چین، هند، ترکیه و سایر تأمین‌کنندگان در کالاهای دارای ظرفیت صادراتی ایران.
 4- هزینه معامله: هزینه و زمان حمل و تسویه مالی.
 5- علت عدم تحقق معامله: شناسایی مواردی که تقاضای بازار وجود داشته اما معامله به دلیل قیمت، استاندارد، حمل، پرداخت یا سایر موانع انجام نشده است.
 در حوزه گردشگری نیز باید شاخص‌هایی از جمله تعداد گردشگران روسی، مسیرهای هوایی، ظرفیت پرواز، متوسط هزینه گردشگر، مدت اقامت، درآمد حاصل و موانع پرداخت و خدمات ایجاد شود. در این چارچوب، تجربه ترکیه اهمیت ویژه‌ای دارد. جذب حدود 9,6 میلیون گردشگر روس در سال 2025 نشان می‌دهد که گردشگری روسیه می‌تواند به یک جریان اقتصادی بزرگ تبدیل شود، مشروط بر آنکه حمل‌ونقل، خدمات، پرداخت، بازاریابی و دسترسی بازار همزمان توسعه یابند.