سعیده احسانی راد
گروه فرهنگی

مشهورترین اثر پیکاسو که ترس و وحشت غیرنظامیان در بمباران شهر باسکی گرنیکا در جنگ داخلی اسپانیا را به تصویر می‌کشد، قرار بود فریادی برای صلح باشد. پیکاسو به دوستش جوزف لوییس سرت، معمار پاویون جمهوری اسپانیا در نمایشگاه بین‌المللی پاریس ۱۹۳۷، گفته بود: «اگر صلح جهانی برقرار شود، جنگی که من نقاشی کرده‌ام به گذشته خواهد پیوست.» در روزهایی که در میانه «نه جنگ و نه صلح» به سر می‌بریم، عده‌ای از هنرمندان تجسمی فارغ از وحشت و استرس جنگ تحمیلی در پناهگاهی که در خانه درست کرده‌اند دغدغه و زندگی در جنگ را در قالب‌های مختلف هنرهای تجسمی تصویر کرده و به نمایشگاه «هنرمند در جنگ» گالری دنا بردند تا مثل پیکاسو در روزهای صلح بگویند جنگی که من تصویر کردم به گذشته پیوست.
از نگرانی تا خلاقیت
درنمایشگاه «هنرمند در جنگ» که اولین گردهمایی هنرمندان تجسمی بعد از جنگ تحمیلی سوم است ۲۵ اثر از ۱۶ هنرمند عرضه شد.فرشید پارسی کیا، مدیر گالری دنا درباره برپایی نمایشگاه «هنرمند در جنگ» به «ایران» گفت: «در جنگ 12 روزه نمایشگاه «مام وطن» و در جنگ رمضان نمایشگاه «هنرمند در جنگ» را برپا کردیم، در این نمایشگاه زیست هنرمند در جنگ مد نظر بود و اینکه در جنگ چه کار می‌کنند، بازی فکری این نمایشگاه از آنجایی شروع شد که خودم 20 روز اول جنگ به دلیل سر و صدا، نگرانی از مرگ و نگرانی برای فرزند و چیزهایی شبیه به این نمی‌توانستم دست به قلم ببرم و طراحی کنم.»
 او ادامه داد: «این شرایط باعث شد که از هنرمندان دیگر بپرسم که در جنگ چه کار می‌کنند. دوستان زیادی در این حوزه داشتم به تک تک شان زنگ زدم که در جنگ چه کار می‌کنند، متوجه شدم بعد از یک وقفه چند روزه شروع به کار کردند و زیست هنرمندانه خودشان را ادامه دادند.»
او اضافه کرد: «بعضی آثار به صورت مستقیم با جنگ ارتباط داشت مثل کارهای مریم زندی از عکس‌های میدان تجریش، از پلاکاردهای بزرگ کودکان میناب یا کارهای هادی حیدری وکار بی‌نظیر نیلوفر قادری‌نژاد که رفتار کودکانی که در یک گنبد هستند و همه درگیر اینکه چطور خودشان را حفظ کنند.»
او درباره خسارت تعطیلی گالری‌ها و نمایشگاه‌های هنری هم اظهار کرد: «بدیهی است خسارت‌های زیادی در جنگ به گالری‌ها وارد می‌شود. گالری‌ها به عنوان دروازه هنرهای تجسمی محسوب می‌شوند، وقتی کارشان تعطیل شود در عمل دروازه‌ای برای ارائه اثر به جامعه ندارند. دلیل اول هم قطع اینترنت است. از سوی دیگر برگزاری نمایشگاه با هزینه‌های بسیار بالای امروز، صرفه اقتصادی ندارد و فقط ضرر است.»

تلاش کردم به زندگی برگردم
سعید باباوند از هنرمندان گرافیک نیز درباره حضور و آثاری که به نمایشگاه «هنرمند در جنگ» آورده درباره اینکه هنر در جنگ به چه معناست و چه تعریفی از این موضوع دارد گفت: «به گمانم هنرمند در جنگ ایهام دارد. معنای نزدیکش را همه متوجه می‌شویم اما شاید معنای دورش اشاره به کشمکش و گرفت‌وگیر همیشگی‌ای باشد که انسان‌های آگاه و خردمند، از جمله بعضی هنرمندان با زمین و زمان و آدمیان زمانه‌‌شان دارند؛ جنگ بی‌پایانی که از جنس نقد است. کار هنرمند در این جنگ بی‌پایان سنجش عیار و اعتبار هر امری است که با آن مواجه می‌شود.»
او در پاسخ به این سؤال که اثر شما در این نمایشگاه در مقایسه با آثار دیگر با ویژگی‌هایی چون هاشورهای در هم تنیده و ضربه‌های قلم فلزی دیده می‌شود درباره روحیه و حال و هوای خاصی که در زمان خلق این اثر داشت توضیح داد: «در روزهای جنگ تلاش می‌کردم به زندگی برگردم. انگار جنگ گردونه‌ای است که با سرعت عجیبی می‌چرخد و کوچک‌ترین غفلتی که بکنی از زندگی پرتابت می‌کند و من تلاش می‌کردم با کتاب خواندن، راه رفتن‌های طولانی، تمیز کردن وسواس‌گونه اطرافم و با طراحی کردن به زندگی بچسبم. ساعت‌ها می‌نشستم و هاشور می‌زدم. برای تیره کردن یک سطح نسبتاً بزرگ گاهی با یک قلم فلزی ریز بی‌شمار هاشور می‌زدم. بیشتر از اینکه ساختن یک تصویر هدفم باشد هاشور زدن منظم و پشت سر هم و بی‌وقفه هدفم بود. در این کار هم چند درخت کشیدم اما بعد که دوستان دیدند گفتند بیشتر شبیه غبار انفجار شده است تا درخت؛ خودم هم دوباره نگاه کردم و دیدم حق می‌گویند. چیزی که در لحظه‌ هاشور زدن اصلاً از ذهنم هم نگذشته بود. چیزی که من کشیده بودم چند درخت کوچک بود که یک درخت خیلی بزرگ بالایشان سایه انداخته بود مثلاً شاید مثل بچه‌های یک خانواده که زیر سایه‌ بزرگترشان هستند یا مردمانی که زیر سایه‌ سرزمینشان زندگی می‌کنند اما گویا آن درخت بزرگ شبیه اثر یک انفجار خیلی بزرگ از آب درآمده است!»
باباوند درباره اینکه آفرینش هنر در آرامش و پدیدار شدن اثر در شرایط خاص و ناپایدار چه وجه تمایزی دارد گفت: «اگر درست یادم باشد نیما یوشیج در کتاب حرف‌های همسایه بحثی را درباره‌ درونی شدن واقعیت برای خلق اثر هنری پیش می‌کشد. می‌گوید وقتی به طبیعت می‌روید تلاش نکنید شعر بگویید بلکه آن را مشاهده کنید، بعدها آن طبیعت در شعرتان ظهور می‌کند. چیزی که امروز بر ما گذشته در این لحظه در کارمان ظاهر نمی‌شود. ما امروز در وسط ماجرا هستیم؛ اثر عمیق این روزها بعدها در کار و زندگی ما ظاهر خواهد شد. کاری که من کردم برایم شبیه رفتن به خلسه‌ای خودخواسته بود تا بار زندگی و بحران را تاب بیاورم.»

بــــرش

چراغ فعالیت‌های هنری را روشن نگه داریم

مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزیر نیز که برای دیدن نمایشگاه هنرمند در جنگ به گالری دنا رفته بود گفت: «فعالیت‌های هنری چه در دوران جنگ و چه در دوران پساجنگ می‌تواند نقش مؤثری در بهبود احوال جامعه داشته باشد.»  او افزود: «هنرمندان می‌توانند برای بهبود حال جامعه و گذر از فشارهای جنگ کمک مؤثری کنند. بازگشایی مراکز هنری و خدمت‌رسانی عمومی هم می‌تواند به جامعه و دوستداران هنر برای تاب‌آوری اجتماعی کمک برساند و آثار هنری می‌توانند روایت‌های مختلفی را دنبال کنند و بخشی از روایت‌ها می‌تواند تجربه‌ها و دریافت‌های هنرمندان باشد که در شکل‌های نمادین و نشانه‌های آنها تجلی می‌یابد و همین نشانه‌ها و شکل‌ها امکان دریافت‌های مختلف را ایجاد می‌کنند.» معاون امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه ابراز داشت: «هنرهای تجسمی هم به دلیل نوع ماندگاری و هم تنوع آنها جایگاه ویژه‌ای در مجموعه فعالیت‌های هنری دارند. گالری‌ها و مراکز هنرهای تجسمی باید به کمک جامعه بیایند و از توانایی خود برای کمک به جامعه استفاده کرده و همه تجربه‌های هنرمندان معاصر تجسمی را بازتاب دهند.» شفیعی سپس تأکید کرد: «باید چراغ فعالیت‌های هنری را در هر شکل روشن نگه داریم و پویایی فرهنگی کشور پر سابقه ایران را حفظ کنیم و به رخ بکشیم.» نمایشگاه «هنرمند در جنگ» با آثاری از 17 هنرمند که همگی در ایام جنگ اخیر خلق شده‌اند، از جمعه ۲۸ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ گشایش یافته و تا چهارشنبه 12 اردیبهشت همه روزه از ساعت ۴ تا ۹ شب به نشانی نجات اللهی، خیابان سپهبد قرنی، خیابان سوسن پلاک 4 برپاست.