تناقض آمریکایی چگونه مانع از شکلگیری منطق مذاکرات آتشبس شده است؟
ژست مذاکره در سایه نقض آتشبس
صرفنظر از اینکه دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا پس از پایان آتشبس دو هفتهای برگزار شود یا خیر، عملکرد واشنگتن در این بازه زمانی تصویری روشن از ماهیت رویکرد آمریکا به دیپلماسی ارائه داد. رویکردی که در آن مذاکره نه بهمثابه فرصتی برای حل اختلاف، بلکه به ابزاری برای اعمال فشار، تحمیل پیششرط و باجگیری تمامیتخواهانه تبدیل شده است. از نقض آتشبس در نخستین ساعات با حمله به تأسیسات نفتی ایران و محاصره دریایی غیرقانونی، تا حمله به کشتی تجاری «توسکا» و گروگانگیری خدمه و خانوادههایشان در شامگاه یکشنبه، آمریکا نشان داد که برای چهارچوبهای مورد تفاهم و حتی موازین ابتدایی حقوق بینالملل ارزشی قائل نیست. در این میدان، ایران اگرچه با حسننیت پای میز مذاکره در اسلامآباد حاضر شد، اما هر بار با واکنشی فراتر از تهدید و توسل به زور روبهرو شد. آنچه از رفتار طرف مقابل برمیآید، نه پذیرش منطق مذاکره برابر، بلکه اصرار بر تبدیل میز گفتگو به میز تسلیم است؛ واقعیتی که موضع قاطع و یکپارچه تهران در رد مذاکره زیر سایه تهدید را بیش از پیش قابلدرک میسازد. میتوان گفت آمریکا از یک سو به دست خود میز مذاکره را تخریب میکند و از سوی دیگر ژست دیپلماسی را میگیرد؛ بازیای که هدف نهایی آن نه رسیدن به تفاهم که مقصر جلوه دادن ایران در افکار عمومی به عنوان برهم زننده گفتوگو است.
برگزاری دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا پس از توافق آتشبس در حالی تا زمان تنظیم این گزارش در هالهای از ابهام است که بامداد چهارشنبه 2 اردیبهشت این توافق به پایان میرسد. در شرایطی که ترامپ و دیگر مقامات کاخ سفید از ابتدای این هفته به طور متناوب و به صورت مستقیم و غیر مستقیم ادعاهایی درباره حصول توافق با طرف ایرانی برای مذاکره و قبول پیش شرطهای واشنگتن از سوی تهران در مذاکرات آتی مطرح کرده بودند، موضع تهران اما در واکنش به این ادعاها تکذیب هرگونه توافق برای برگزاری مذاکرات بود. در آخرین نمونه از این موضع گیریها روز گذشته و در فاصله کمتر از 16 ساعت تا پایان آتشبس دو هفتهای، محمدباقر قالیباف، رئیس هیأت مذاکره کننده ایران در حساب کاربری خود در شبکه ایکس با رد ادعاهای ترامپ نوشت: «ترامپ با اعمال محاصره و نقض آتشبس میخواهد تا به خیال خود این میز مذاکره را به میز تسلیم تبدیل کند یا جنگافروزی مجدد را موجه سازد. مذاکره زیر سایه تهدید را نمیپذیریم و در دو هفته اخیر برای رو کردن کارتهای جدید در میدان نبرد آماده شدهایم.» این موضع قاطع قالیباف در کنار مواضع رسمی وزارت امورخارجه که آخرین مورد آن روز دوشنبه در نشست خبری اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امورخارجه مطرح شد، حاکی از تصمیم واحد کشور در این خصوص بود. بقایی در پاسخ به سؤالی در رابطه با برگزاری دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا در اسلامآباد گفته بود: «تا الان که من خدمت شما هستم، در مورد دور بعدی برای مذاکرات ما برنامهای نداریم و تصمیمی در این خصوص اتخاذ نشده است. آمریکا همزمان با ادعای دیپلماسی و آمادگی برای مذاکره، رفتارهایی را انجام میدهد که به هیچ عنوان نشانگر جدیت در پیگیری یک روند دیپلماتیک نیست.»
عملکرد متفاوت
در جریان آتشبس
بررسی عملکرد ایران و آمریکا در 2 هفته گذشته راهنمای مناسبی برای درک دلایل فاصله دور مواضع طرفین است. جایی که رفتار خارج از چهارچوب آمریکا نسبت به تفاهم آتشبس و شروط مدنظر ایران برای اجرای آن از آغازین ساعات صبح روز چهارشنبه 19 فروردین با حمله به تأسیسات نفتی جزایر لاوان نمایان و در عمل آتشبس نقض شد. ساعاتی بعد رژیم صهیونیستی با یک حمله سراسری به لبنان و بمباران مناطق غیرنظامی بیروت جنایتی فجیع را رقم زد. این درحالی بود که توقف حملات در لبنان و منطقه یکی از شروط تفاهم آتشبس بود. این حملات که با عنوان چهارشنبه سیاه از سوی مقامات لبنانی از آن یاد میشود منجر به شهادت دستکم 375 نفر شد. این حمله نیز باعث نشد تا روند نقضهای مکرر آتشبس از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی متوقف شود.
در واکنش به این اقدامات، ایران اعلام کرد تا زمانی که چهارچوب مورد تفاهم برای آتشبس به طور کامل اجرا نشود، وضعیت کنترل عملیاتی ایران بر تنگه هرمز و اعمال محدودیتهای آمد و شد برای تمامی شناورها برقرار خواهد بود. چه آنکه عدم حمله اسرائیل به لبنان نیز جزو شروط ایران در آتشبس دوهفتهای با آمریکا به شمار میرفت.
با این حال ایران به نشانه حسننیت، در مذاکرات روز شنبه در اسلام آباد حاضر شد. مذاکراتی که طی 21 ساعت گفتوگو و در سه دور از 22 فروردین آغاز و تا صبح 23 فروردین ادامه داشت. با این حال اقدام آمریکا در واکنش به پایان مذاکرات در دور اول، اجرای عملیات محاصره دریایی ایران بود. اقدامی که صراحتاً مغایر با موازین ابتدایی حقوق بینالملل بود و به واسطه ماهیت تجاوزکارانه آن نقض صریح آتشبس قلمداد میشود. این وضعیت در زمان نگارش این گزارش و تا آخرین ساعات باقی مانده به پایان دوره آتشبس کماکان پابرجاست. همه اینها در حالی بود که بالاخره با فشار ایران، آمریکا پنجشنبه گذشته آتشبس میان اسرائیل و لبنان را اعلام کرد که یک روز پس از آن، ایران در روز 28 فروردین و در واکنش به اجرای آتشبس در لبنان و در چهارچوب تفاهم آتشبس با آمریکا، با حفظ کنترل عملیاتی بر تنگههرمز، محدودیت تردد برای عبور کشتیهای تجاری را لغو کرد. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در این باره گفته بود: «ایران پیگیری کرد که آتشبس در لبنان نیز بر مبنای تفاهم ۱۹ فروردین محقق شود و خوشبختانه آتشبس پنجشنبه شب برقرار شد. در این چهارچوب، بخش مربوط به تعهدات ایران که امری جدید نیست و اجرای همان تعهد پیشین است، انجام میشود.» اما این رویداد در حالی بود که یک روز بعد نیز شورای عالی امنیت ملی کشورمان با انتشار بیانیهای با استناد به اینکه محاصره دریایی علیه ایران همچنان ادامه دارد و نقض آتشبس تلقی میشود، اعلام کرد: «در پی تداوم محاصره دریایی ایالات متحده و تشدید تنشها در آبراه راهبردی تنگه هرمز، بار دیگر وضعیت کنترل شده و محدودیت پیشین برقرار شد.» برآیند عملکرد دو طرف در فضای آتشبس این واقعیت را عیان میکند که واشنگتن از ابتدا پایبندی به این تفاهم نداشته و ایران بر مبنای منطق پاسخ متقابل در شرایط جنگی، به نقضهای مکرر از سوی آمریکا واکنش نشان داده است. نکته قابل تأمل اینکه ایران در این بین عملکردی کنترل شده و تقریباً همسطح از خود بروز داده و این در حالی است که نیروی دریایی آمریکا در 2 روز گذشته دو مرتبه کشتیهای تجاری مرتبط با ایران را هدف قرار داد. حمله موشکی به کشتی باری توسکا و عملیات هلی برن روی آن در عمل به دزدی دریایی آمریکایی تشبیه شد. کشتیای که علاوه بر خدمه غیر نظامی حامل اعضای خانواده برخی از آنان نیز بود.
هشدار ایران به آمریکا در پی تعرض به کشتی توسکا و گروگانگیری خدمه
وزارت امور خارجه ایران دیروز (سهشنبه) اول اردیبهشتماه درباره تعرض آمریکا به کشتی تجاری ایرانی و گروگانگیری خدمه و خانوادههای آنها بیانیهای صادر کرد. در این بیانیه آمده است: وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران اقدام غیرقانونی و وحشیانه ارتش تروریستی آمریکا در حمله به کشتی تجاری ایرانی «توسکا» که شامگاه یکشنبه ۳۰ فروردین ۱۴۰۵ در نزدیکی سواحل ایران در دریای عمان صورت گرفت را به شدیدترین وجه محکوم میکند.
این بیانیه میافزاید: این اقدام که همراه با ارعاب ملوانان و خدمه کشتی و خانوادههای آنها همراه بوده، راهزنی دریایی و اقدامی تروریستی است که نه تنها خلاف اصول و قواعد بنیادین منشور ملل متحد و حقوق بینالملل است، بلکه نمونه دیگری از نقض آشکار تفاهم آتشبس مورخ ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ و مصداق عمل تجاوزکارانه علیه جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود. در بیانیه مذکور عنوان شده است: جمهوری اسلامی ایران توجه دبیرکل سازمان ملل متحد و اعضای شورای امنیت این سازمان و نیز سازمان بینالمللی دریانوردی را به این موضوع جلب کرده و خواستار محکومیت و واکنش قاطع و جدی نهادهای بینالمللی و دولتهای مسئولیتپذیر در قبال اقدام مجرمانه آمریکا علیه کشتیرانی تجاری بینالمللی است.
این بیانیه میافزاید: جمهوری اسلامی ایران ضمن هشدار نسبت به پیامدهای بسیار خطرناک این اقدام غیرقانونی و جنایتکارانه آمریکا، بر ضرورت آزادی فوری کشتی ایرانی و ملوانان و خدمه و خانوادههای آنها تأکید میکند. وزارت امور خارجه در پایان این بیانیه اعلام کرده است: بدون تردید جمهوری اسلامی ایران از همه ظرفیتهای خود برای دفاع از منافع و امنیت ملی ایران و صیانت از حقوق و کرامت ایرانیان استفاده خواهد کرد. بدیهی است مسئولیت کامل پیچیدهتر شدن وضعیت در منطقه متوجه آمریکاست. آمریکا یکشنبه شب ۳۰ فروردینماه اقدام به تعرض به کشتی کانتینربر توسکا و گروگانگیری خدمه آن کرد. پیش از این اسماعیل بقائی این اقدام آمریکا را نقض آتشبس بین ایران و آمریکا خواند.
