زهرا کشوری
دبیر گروه زیست بوم

با شروع فصل بارش‌ها و وقوع آب‌گرفتگی‌های شدید در معابر کلان‌شهرها، یک بار دیگر این پرسش دردناک مطرح می‌شود که چرا باران در ایران-کشوری که با بحران بی‌آبی، خشکسالی و فرونشست دست‌وپنجه نرم می‌کند- به‌جای سیراب کردن سفره‌های زیرزمینی، به سیلاب‌های ویرانگر و روان‌آب‌های تخریب‌گر بدل می‌شود؟ آمارها هشداردهنده‌اند.
 در این میان، این پرسش مطرح است که کشورهای دارای برنامه برای مدیریت آب و مهار سیلاب چه می‌کنند و ما چرا همچنان در چرخه‌ باطل آب‌گرفتگی معابر و اتلاف منابع گرفتاریم؟ حمیدرضا خدابخشی، پژوهشگر و کارشناس برجسته منابع آب و محیط‌زیست، در گفت‌و‌گو با «ایران» در یک تحلیل همه‌جانبه، ریشه‌های این مسأله را از معماری شهری و بافت خاک گرفته تا ناکارآمدی حکمرانی آب و منافع شبکه ذی‌نفعان کالبدشکافی می‌کند. 
از آب‌انبارهای سنتی قزوین 
تا مدل جزایر مدیترانه‌ای
خدابخشی بحث را با نگاهی به تجربیات تاریخی آغاز می‌کند و می‌گوید: «در گذشته، مردم قزوین با وجود آنکه در منطقه‌ای نسبتاً کم‌بارش اما مستعد زندگی می‌کردند، با ساخت آب‌انبارهای زیرزمینی در خانه‌ها، آب باران و برف زمستانه را جمع‌آوری و ذخیره می‌کردند تا شرب شهر تأمین شود. همچنین در یک کشور کوچک در مدیترانه که سرانه آب آن بسیار ناچیز و تا حدود ۷۰ متر مکعب است، با جمع‌آوری آب باران از تمام سطوح (خیابان، سقف و…) از آن به عنوان «آب سبز» استفاده می‌کنند. اما ما در شیوه‌های استحصال آب باران و آورده‌های زمستانه خود هیچ تغییری نداده‌ایم و همچنان شیوه‌های سنتی و مدرن را با هم بیگانه نگه داشته‌ایم.»
 
وقتی محلات «عمود بر مسیل‌ها» ساخته می‌شوند
این پژوهشگر با ذکر یک مثال عینی و برجسته به سراغ شهر اهواز می‌رود و ریشه آب‌گرفتگی‌های سال‌های اخیر این شهر را بررسی می‌کند: «بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد محلات اهواز دقیقاً در جاهایی دچار آب‌گرفتگی شدید می‌شوند که ساخت‌وساز آنها عمود بر مسیر جریان طبیعی مسیل‌های قدیمی صورت گرفته است، نه هم‌جهت با آن‌ها! یعنی محلات به‌گونه‌ای ساخته شده‌اند که در عمل همچون سد و بند در برابر جریان سیلاب عمل می‌کنند، بدون آنکه برای دفع آب‌های سطحی آنها فکری شده باشد.»
وی با یادآوری محلات قدیمی اهواز خاطرنشان می‌کند: «در آن محلات، خیابان‌ها دارای سیستم «گربه‌رو» و کانیوهای کناری بودند و پس از شدیدترین باران‌ها، حتی یک قطره آب روی آسفالت باقی نمی‌ماند. این یعنی تجربه موفق بومی و مهندسی برای جلوگیری از آب‌گرفتگی وجود داشته است، اما توسعه شهری بی‌ضابطه آن را زیر پا گذاشته است.» 
نقد نسخه واحد «شهر اسفنجی»
یکی از نکات کلیدی این گفت‌و‌گو، نقد رویکردهای کلی‌گرا و دادن «یک نسخه واحد برای تمام شهرهای کشور» است. 
خدابخشی در این باره هشدار می‌دهد: «مفهوم «شهر اسفنجی» که اخیراً توسط برخی کارشناسان (همچون آقای آشکری) مطرح می‌شود، برای شهری مثل تهران کاملاً کارآمد است؛ چرا که تهران روی دامنه کوهستان و بافت آب‌رفتی و متخلخل خاک ساخته شده و اگر به آسفالت متخلخل اجازه نفوذ دهیم، آب به سفره‌های زیرزمینی و آبخوان‌ها هدایت می‌شود. اما این فرمول برای شهرهایی با بافت خاک سنگین در جنوب کشور - مانند اهواز، زاهدان، بندرعباس و خیلی از شهرهای سیستان و بلوچستان - به هیچ وجه کاربرد ندارد. در این مناطق، خاک آبرفتی و متخلخل وجود ندارد و اصولاً تا خرمشهر آبخوانی در زیر شهر وجود ندارد که آب به آن نفوذ کند! در اهواز، تلاش برای نفوذ آب بی‌معناست؛ طراحی شهری باید بر اساس دفع اصولی آب‌های سطحی از طریق شبکه آبرو و زهکشی هدایت‌شده به سمت یک زهکش بزرگ تاریخی یعنی رودخانه کارون انجام شود. متأسفانه امروز به دلیل طراحی اشتباه، مجبور شده‌اند پروژه‌های میلیاردی لوله‌گذاری اجرا کنند و حتی آب سطحی را با شبکه فاضلاب ادغام کنند که هزینه‌های بهره‌برداری سنگینی به همراه دارد.»
 
غیبت هیدرولوژی 
در نظام شهرسازی
خدابخشی با اشاره به بحران فرونشست در شهرهایی چون تهران، اصفهان و شیراز، ریشه را در شکاف میان علم و عمل می‌داند: «در نظام شهرسازی ما، تنها جانمایی مسکن، خیابان و بازارچه انجام می‌شود و ابعاد هیدرولوژیکی، اقلیمی و زمین‌شناسی کاملاً نادیده گرفته می‌شود. 
استاندارد ملی ساختمان و مقررات ما بیش از ۳۰ تا ۴۰ سال قدمت دارند و با علم ۶۰ سال پیش تدوین شده‌اند. در حالی که کشورهای توسعه‌یافته با ورود سریع دانش به استانداردها، مصالح، جداره‌های ساختمانی (مانند کشور آلمان که برای‌گذار از شیشه‌های دوجداره به شیشه‌های سه‌جداره، سوبسیدهای کلان پرداخت می‌کند تا در مصرف انرژی صرفه‌جویی شود) و ضوابط تغییر اقلیم و گرمایش زمین را به روز کرده‌اند، ما فاقد یک زنجیره و دروازه سریع برای ورود دانش روز به قوانین ملی هستیم.»
وی می‌افزاید: «شهرداری‌ها به عنوان مجری، وزارت راه و شهرسازی در بخش طراحی شهری و وزارت جهاد کشاورزی (سازمان منابع طبیعی) در بخش آبخوان‌داری باید با هم هماهنگ باشند، اما در نظام مهندسی و شهرسازی کنونی، اساساً جایگاهی برای این پیوست‌های هیدرولوژیکی پیش‌بینی نشده است؛ حتی معاونت آب وزارت نیرو نیز جایگاهی برای این مباحث هیدرولوژیکی شهری ندارد.»
 
 ناکارآمدی حکمرانی آب
این کارشناس منابع آب، بحران را فراتر از عملکرد یک وزارتخانه دانسته و ساختار حکمرانی آب را به چالش می‌کشد: «نظام حکمرانی آب ما برای «تعریف پروژه» (آن هم پروژه‌های عمدتاً سازه‌ای و پیمانکارمحور) طراحی شده است، نه برای ورود دانش و انعطاف‌پذیری. شرط لازم حکمرانی، یک نظام دموکراتیک است که در آن تمام ذی‌نفعان، تصمیم‌سازان و صاحب‌نظران در فرآیند قانونگذاری و تصمیم‌گیری نقش داشته باشند. حکمرانی ما در حال حاضر یک حکمرانی ناقص نظارتی و اجرایی است؛ نه حکمرانی تصمیم‌سازی و تلفیق دانش.»
خدابخشی در بخشی از تحلیل خود، به عامل اقتصادی بازدارنده توسعه پایدار اشاره می‌کند و با ذکر مثالی از صنعت نیشکر خوزستان پرده از یک واقعیت تلخ برمی‌دارد: «شرکت‌های بزرگ کشت و صنعت نیشکر به‌خوبی می‌دانند که با استفاده از سیستم‌های آبیـــــــاری زیرســـــــطحی تیپ‌تایپ 
(TP/Tape) نواری می‌توانند ۴۰ تا ۵۰ درصد در مصرف آب صرفه‌جویی کنند و حتی تولید خود را افزایش دهند. اما چرا این کار را نمی‌کنند؟ چون آب کشاورزی به صورت ارزان‌قیمت و به وفور در اختیارشان قرار دارد و کمبودی احساس نمی‌کنند. از سوی دیگر، اگر بخواهند سیستم را اصلاح کنند، باید از محل سود سالانه هزینه کنند که این امر سود سهامداران را در سال‌های اولیه کاهش می‌دهد.»
وی تأکید می‌کند: «مدیران این مجموعه‌ها به دلیل فشارهای زودبازده اقتصادی، ترس از تنش‌های مدیریت کوتاه‌مدت و دسترسی به آب ارزان‌قیمت، حاضر به سرمایه‌گذاری برای منافع بلندمدت محیط‌زیستی و امنیت آبی کشور نیستند. چون این صنایع تعیین‌کننده اشتغال (مثلاً تأمین ۳۰ تا ۴۰ درصد شکر کشور) و حجم بزرگی از تولید هستند، به بازیگران مسلط تبدیل می‌شوند. اینجاست که «شبکه ذی‌نفعان» شکل می‌گیرد؛ کسانی که خواسته یا ناخواسته مسیر توسعه پایدار را با چالش مواجه می کنند و تاوان آن را محیط زیست، منابع آب و نسل های آینده می پردازند.»