گامی مهم در مسیر خودکفایی درمانی و روایتی از تثبیت یک دستاورد ملی
خون بند ناف، از زباله بیولوژیک تا معجزه پیوند
مرجان قندی
گروه اجتماعی
سه تا پنج دقیقه؛ این تمام فرصتی است که پس از تولد نوزاد در اتاق زایمان برای جمع‌آوری خون بند ناف وجود دارد. خونی که اگر در همین دقایق کوتاه جمع‌آوری نشود، به‌عنوان یک پسماند بیولوژیک دور ریخته می‌شود، اما جمع‌آوری به‌موقع و فرآوری استاندارد می‌تواند آن را به آخرین امید بیماران نیازمند پیوند سلول‌های بنیادی تبدیل کند. به مناسبت ۱۵ نوامبر، مصادف با ۲۴ آبان و روز جهانی خون بند ناف، با نسیم عزتی، رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ایران درباره جزئیات این طرح ملی گفت‌وگو کرده‌ایم؛ از ماجرای راه‌اندازی در سال ۱۳۸۹ و فرصت طلایی چنددقیقه‌ای در بیمارستان تا رایگان بودن خدمت برای بیماران و دغدغه بزرگ‌تر این سازمان یعنی کمبود اهداکننده بزرگسال در کشور.
بند ناف معمولاً بعد از تولد نوزاد دور ریخته می‌شود و در مراکز درمانی به‌عنوان یک زباله بیولوژیک با آن برخورد می‌شود. اما خونی که در آن باقی می‌ماند، سرشار از سلول‌های بنیادی خونساز است؛ سلول‌هایی که توانایی بازسازی سیستم خون و ایمنی بدن را دارند. همین ویژگی سبب شده است که امروز خون بند ناف یکی از سه منبع اصلی تأمین سلول‌های بنیادی برای پیوند مغز استخوان به شمار رود. عزتی در این باره توضیح می‌دهد: «منابع سلول‌های بنیادی خونساز که وارد پروسه درمان می‌شوند، در مجموع سه منبع هستند. یکی خود مغز استخوان است که سلول‌ها مستقیماً از آن خارج می‌شوند و اهداکننده باید در اتاق عمل و با بیهوشی این کار را انجام دهد که یک روش تهاجمی است. بعدها با پیشرفت تکنولوژی، دستگاه‌های آفرزیس (جداسازی) آمدند و به روش موبیلیزاسیون (حرکت‌دهی ملایم ناحیه ناف نوزاد)، سلول‌های بنیادی خونساز از مغز استخوان وارد خون محیطی می‌شوند و با دستگاهی شبیه فرآیند اهدای پلاکت جدا می‌شوند. امروز اصلی‌ترین و رایج‌ترین روش، استفاده از همین سلول‌های خون محیطی است. منبع سوم، سلول‌های بنیادی خونساز خون بند ناف است.»
او با تأکید بر ارزش علمی این منبع می‌گوید: «خون بند ناف منبع بسیار مناسبی برای پیوند سلول‌های بنیادی است، اما چون تعداد سلول‌های آن کم است، جوابگوی وزن یک فرد بزرگسال نیست و بیشتر برای اطفال قابل استفاده است. همین محدودیت است که نباید باعث شود تصور کنیم خون بند ناف می‌تواند جای همه روش‌های دیگر را بگیرد.»
رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ایران می‌گوید: «خون بند ناف امروز در درمان طیف گسترده‌ای از بیماری‌های تهدیدکننده حیات کاربرد دارد؛ از لوسمی و لنفوم گرفته تا کم‌خونی سلول‌های داسی‌شکل و برخی نقص‌های سیستم ایمنی. یک نمونه از این بیماری‌ها، هایپر IgE یا HIES است؛ بیماری نادری که عمدتاً ژنتیکی است و در آن بدن در مقابله با برخی عفونت‌ها دچار مشکل جدی می‌شود و تنها راه درمان قطعی آن، پیوند سلول‌های بنیادی خونساز از اهداکننده‌ای سازگار است. به همین دلیل، هر نمونه‌ای که در بانک عمومی ذخیره می‌شود، یک برگ از پرونده درمان بیماری محسوب می‌شود که ممکن است سال‌ها بعد ورق بخورد.»
پروژه‌ای ملی
که در سال ۱۳۸۹ کلید خورد
بانک خون بند ناف عمومی سازمان انتقال خون ایران در سال ۱۳۸۹ راه‌اندازی شد. در آن سال این طرح با دستور وزارت بهداشت به‌عنوان یک پروژه ملی آغاز به کار کرد. هدف از ابتدا روشن بود؛ جمع‌آوری واحدهای خون بند ناف اهدایی به‌عنوان یک بانک عمومی و عام‌المنفعه. عزتی در تشریح تفاوت این بانک با بانک‌های خصوصی می‌گوید: «بانک‌های خون بند ناف به دو شکل هستند؛ یا خصوصی که در کشور ما خانواده‌ها هزینه پرداخت می‌کنند و نمونه برای خودشان نگهداری می‌شود یا بانک عمومی که اهدایی است.»
زمان طلایی
فرآیند جمع‌آوری خون بند ناف یکی از حساس‌ترین بخش‌های این کار است. به‌گفته عزتی، پرسنل آموزش‌دیده بانک در چند بیمارستان پرزایمان شهر تهران حضور دارند و از همان ساعت‌های انتظار مادر برای زایمان، کار اطلاع‌رسانی آغاز می‌شود. او درباره روند اهدا توضیح می‌دهد: «همکاران ما در بیمارستان‌های منتخب حضور دارند؛ هم در درمانگاه هنگام معاینه و چکاپ اطلاعات می‌دهند و هم بروشور در اختیار مادران قرار می‌گیرد. اما نقطه اصلی گفت‌وگو، زمان مراجعه مادر برای زایمان است. معمولاً چند ساعت قبل از عمل، مادر در بیمارستان بستری می‌شود و در همان فرصت، همکاران ما اطلاعات لازم را می‌دهند و اگر مادر رضایت داشته باشد، مصاحبه پزشکی انجام می‌شود تا مطمئن شوند فرد سالم است، بیماری خاصی ندارد و موارد معافیت اهدا را ندارد.»
به‌گفته او، پس از تأیید این مرحله، جمع‌آوری خون بند ناف بلافاصله پس از تولد و جدا کردن بند‌ناف انجام می‌شود. اینجا زمان، تعیین‌کننده بیشتر از سه تا پنج دقیقه نیست چون بعد از آن بند‌ناف از نوزاد جدا شده و خون داخل آن لخته می‌شود. اگر در آن بازه جمع‌آوری نشود، عملاً یک بافت مرده به حساب می‌آید.
عزتی درباره حجم نمونه می‌گوید: «حجم خون بستگی به نمونه دارد و از حدود ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلی‌لیتر متغیر است. این کیسه‌ها در پایان روز کاری جمع‌آوری و با رعایت زنجیره سرد به ستاد مرکزی سازمان انتقال خون منتقل می‌شوند تا مرحله بعدی، یعنی پردازش، آغاز شود.»
پردازش، بخشی از کار است که تعیین‌کننده کیفیت نمونه است. به گفته رئیس گروه بانک خون بند ناف، نمونه‌ها روز بعد از انتقال وارد مرحله پردازش می‌شوند، اما پیش از آن باید معیارهای لازم را داشته باشند. او در این باره توضیح می‌دهد: «اگر نمونه از نظر تعداد سلول و استانداردهای لازم شرایط کافی را داشته باشد، وارد مرحله پردازش و ذخیره‌سازی می‌شود. در پردازش، پلاسما و گلبول قرمز طی چند مرحله سانتریفیوژ جدا می‌شوند و فقط آن سلول‌های خونساز که ارزشمند هستند در کیسه‌های مخصوص جمع و فریز می‌شوند. در همین مرحله، آزمایش‌های مهمی هم انجام می‌شود. این آزمایش‌ها شامل تست‌های تأیید سلامت خون، تعیین گروه خونی و مهم‌تر از همه، آزمایش تعیین نقشه ژنتیکی یا HLA است؛ همان آزمایشی که سازگاری بافتی را مشخص می‌کند و پایه جست‌وجوی اهداکننده مناسب برای بیمار است.»
عزتی درباره ثبت اطلاعات هم می‌گوید: «پس از تعیین نقشه ژنتیکی، نمونه در سامانه مرکز مدیریت پیوند وزارت بهداشت ثبت می‌شود. آنچه در سامانه ثبت می‌شود کدهای ژنتیکی است، نه نام و اطلاعات فردی داوطلب؛ بنابراین حریم خصوصی اهداکننده حفظ می‌شود.»
او درباره مدت نگهداری نمونه‌ها می‌گوید: «نمونه‌ها فریز می‌شوند و بر اساس توضیحات، تا ۲۵ سال قابل نگهداری هستند. به عبارت دیگر، یک نمونه اهدایی ممکن است سال‌ها در بانک بماند و در زمانی که بیماری با ویژگی‌های ژنتیکی سازگار پیدا شود، از حالت انتظار خارج و وارد مسیر درمان شود.»
نمونه‌هایی که به بیمار می‌رسند
عزتی با اشاره به اینکه در سامانه مرکز مدیریت پیوند، روزانه درخواست جست‌وجوی زیادی برای بیماران کاندید پیوند ثبت می‌شود، می‌گوید: «برای بیماران زیادی که کاندید پیوند هستند، درخواست جست‌وجو می‌آید؛ یا اهداکننده بزرگسال مناسب جست‌وجو می‌شود یا اگر بیمار کودک باشد، خون بند ناف مناسب. اگر سازگاری وجود داشته باشد، نمونه برای پیوند در اختیار بیمارستان قرار می‌گیرد و تزریق انجام می‌شود.»
رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ایران درباره اینکه بیمار چگونه به این امکان دسترسی پیدا می‌کند، می‌گوید: «همه اهداکنندگان، چه بزرگسال و چه خون بند ناف، در سامانه مرکز مدیریت پیوند ثبت هستند. در درمانگاه‌ها، فردی مسئول جست‌وجو است و به سامانه دسترسی دارد. اطلاعات ژنتیکی بیمار در سامانه ثبت و جست‌وجو انجام می‌شود. اگر سازگاری وجود داشته باشد، وزارت بهداشت مشخص می‌کند که این اهداکننده با این شناسه تطبیق داده شده است. اگر نمونه خون بند ناف باشد، آزمایش‌های تکمیلی روی آن انجام می‌شود و بعد در اختیار بیمارستان قرار می‌گیرد. به این ترتیب، زنجیره‌ای از یک تصمیم در اتاق زایمان تا یک تزریق در اتاق پیوند شکل می‌گیرد؛ زنجیره‌ای که در آن، هر حلقه باید دقیق و به‌موقع کار کند.»
عزتی درباره اینکه به چه علت جمع‌آوری خون بند ناف در همه استان‌ها و بیمارستان‌ها انجام نمی‌شود به دو دلیل اصلی اشاره می‌کند؛ هزینه زیرساخت و محدودیت زمانی. او توضیح می‌دهد: «از ابتدا وزارت بهداشت تصمیم گرفت این کار فقط در تهران انجام شود. یکی به دلیل جمعیت و تنوع قومیتی تهران که به نوعی ایران کوچک است؛ یکی به دلیل تجهیزات بسیار پرهزینه، از جمله آزمایشگاه و تانک‌های نگهداری و یکی هم به این دلیل که از زمان جمع‌آوری خون بند ناف تا ذخیره‌سازی آن نباید بیش از ۴۸ ساعت طول بکشد، اگرنه نمونه کیفیت خود را از دست می‌دهد.»
او با این تأکید که این محدودیت فقط مربوط به خون بند ناف است و برای ثبت‌نام اهداکنندگان بزرگسال، سازمان انتقال خون در همه کشور فعال است، می‌گوید: «برای پذیرش و ثبت‌نام اهداکنندگان سلول‌های بنیادی، سازمان در تمام ۳۱ استان کشور ۴۶ پایگاه فعال دارد. حتی در برخی استان‌ها مانند لرستان، آذربایجان شرقی و خوزستان چند پایگاه فعال است که افراد می‌توانند روزانه مراجعه کنند و لازم نیست حتماً خانم باردار باشد.»
رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ایران درباره ظرفیت بانک توضیح می‌دهد: «هدف‌گذاری وزارت بهداشت برای بانک‌های عمومی کشور، نگهداری ۱۰ هزار واحد خون بند ناف بوده است. بانک‌های عمومی قدیمی‌تر مانند بانک بیمارستان شریعتی هم در این حوزه فعالیت داشتند، اما به دلیل هزینه‌ها چند سال متوقف شدند. اکنون مجموعه بانک‌های عمومی کشور بیش از ۵ هزار نمونه جمع‌آوری کرده‌اند و سهم بانک سازمان انتقال خون از چهار هزار نمونه بیشتر است.»
عزتی با اعلام اینکه تمرکز اصلی سازمان، توسعه مرکز پذیرش و ثبت‌نام اهداکنندگان بزرگسال سلول‌های بنیادی است؛ حوزه‌ای که با نیاز واقعی کشور فاصله دارد، می‌گوید: «کشور ما از نظر اقوام بسیار متنوع است و همین موضوع، متأسفانه باعث شده بسیاری از بیماران اهداکننده سازگار نداشته باشند. مثلاً برای بیمارانی از اقوام ترکمن یا ارامنه یا بیماران سیستان و بلوچستان، پیدا کردن اهداکننده سازگار بسیار سخت‌تر است. در حالی که برای بیماری که آذری یا ترک باشد، چون جمعیت ترک‌زبان در کشور زیاد است، راحت‌تر اهداکننده پیدا می‌شود.»
او با اشاره به آمار می‌گوید: «تا به امروز ۱۲۲ هزار نفر در مرکز پذیرش و ثبت‌نام اهداکنندگان سازمان انتقال خون عضو شده‌اند. مجموع اهداکنندگان ثبت‌شده در کشور، با احتساب مراکز دیگر، هنوز به ۲۰۰ هزار نفر نرسیده است. در حالی که کشوری مثل ترکیه حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار اهداکننده دارد.»
به گفته رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ایران، در حال حاضر حدود ۵ هزار بیمار در نوبت پیوند هستند که اهداکننده سازگار ندارند و اگر زمان از دست برود، ممکن است جان خود را از دست بدهند.
عزتی با تأکید بر اینکه گسترش این فهرست یک ضرورت درمانی است، می‌گوید: «هرچه افراد بیشتری در بازه سنی ۱۸ تا ۴۰ سال که از سلامت عمومی برخوردارند، داوطلب شوند، شانس یافتن اهداکننده سازگار برای بیماران از همه اقوام بیشتر می‌شود.»
برش
چطور داوطلب شویم؟
ثبت‌نام برای اهدای سلول‌های بنیادی، فرآیندی ساده اما مهم است. به گفته عزتی، افراد واجد شرایط می‌توانند به پایگاه‌های انتقال خون در سراسر کشور، از جمله پایگاه وصال شیرازی در تهران، مراجعه و اعلام کنند که می‌خواهند داوطلب اهدای سلول‌های بنیادی خونساز باشند. اطلاعات آنها ثبت می‌شود و چند سی‌سی خون گرفته می‌شود تا نقشه ژنتیکی آنها مشخص شود. این اطلاعات در سامانه ثبت می‌شود و در آینده، اگر بیماری با ویژگی‌های ژنتیکی مشابه پیدا شود، مراحل بعدی طی می‌شود.
او درباره تفاوت این مسیر با اهدای خون بند ناف می‌گوید: «برای خون بند ناف، اهداکننده نوزاد است و تصمیم را خانواده می‌گیرد؛ اما برای سلول‌های بنیادی، خود فرد بزرگسال می‌تواند تصمیم بگیرد و در هر زمان از سال، بدون نیاز به مناسبت یا شرایط خاص، ثبت‌نام کند.»
