میترا جلیلی

توسعه اقتصاد دیجیتال علاوه بر اینترنت باکیفیت پایدار و بدون اختلال و زیرساخت‌های مناسب، نیازمند «داده» (دیتا) است؛ موضوعی که محمدمحسن صدر، رئیس سازمان فناوری اطلاعات هم بر آن تأکید دارد و معتقد است «داده» یکی از دارایی‌های راهبردی اقتصاد دیجیتال است که می‌تواند در توسعه خدمات و محصولات، خلق ارزش اقتصادی و بهبود تصمیم‌گیری نقش داشته باشد. 
با این حال، در ایران با وجود منابع غنی اطلاعاتی در سازمان‌های بزرگ، بخش قابل‌توجهی از «داده‌»ها تاکنون در دسترس نبوده‌اند؛ چالشی که سازمان فناوری اطلاعات به دنبال حل آن بوده است. محمدمحسن صدر، رئیس سازمان فناوری اطلاعات با اعلام خبر انتشار حدود ۹ هزار مجموعه‌ «داده» از اطلاعات 141 نهاد بر «سکوی ملی داده‌های باز» و آغاز پردازش پنج‌ مرحله‌ای اطلاعات با هوش مصنوعی، عملاً دسترسی کسب‌وکارها به این داده‌ها را تسهیل کرد.
 
از اطلاعات خام تا تصمیم‌گیری هوشمند
به موازات توسعه فناوری در جهان، در هر ثانیه انبوهی از داده‌ها تولید می‌شوند که به خودی خود ارزشی ندارند اما علم داده 
(Data Science) می‌تواند با استفاده از تحلیل ابرداده‌ها (BigData)، یادگیری ماشین (ML) و آمار و برنامه‌نویسی، این اطلاعات خام را به دانش کاربردی و تصمیم‌های هوشمندانه تبدیل ‌کند. به‌عنوان مثال تحلیل «داده» در صنایع می‌تواند به پیش‌بینی تقاضا، کاهش اتلاف منابع، بهینه‌سازی زنجیره تأمین و افزایش بهره‌وری کمک کند. در حوزه خدمات عمومی، «داده‌»های دقیق و قابل تحلیل می‌توانند زمینه شناسایی الگوهای فساد اداری، مدیریت بهتر یارانه‌ها، بهبود حمل‌ونقل شهری و پیش‌بینی بحران‌هایی مانند کمبود آب و آلودگی هوا را فراهم کنند. در حوزه سلامت نیز تحلیل داده‌های پزشکی و آزمایشگاهی می‌تواند به پیش‌بینی روند بیماری‌ها، بهبود مدیریت بیمارستان‌ها و افزایش دقت تشخیص کمک کند، اما همه این موارد در گرو دسترسی شرکت‌ها و نهادهای مربوطه، به این داده‌های باارزش است.
 
دسترسی شرکت‌های دانش‌بنیان
به داده‌های دستگاه‌های اجرایی
محمدمحسن صدر، معاون وزیر ارتباطات در تازه‌ترین اظهار نظر خود خبری خوش برای کسب‌وکارها، شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهشگران دارد و یادآور شده است که «سکوی ملی داده‌های باز» به نشانی data.gov.ir داده‌های عمومی دستگاه‌های اجرایی را در دسترس آنها قرار می‌دهد تا از این «داده»های حیاتی برای پژوهش و توسعه محصولات و خدمات جدید استفاده کنند.اما انتشار «داده‌»های عمومی چرا برای این شرکت‌ها اهمیت دارد؟ انتشار این «داده»ها می‌تواند علاوه بر افزایش شفافیت، زمینه شکل‌گیری کسب‌وکارهای داده‌محور و توسعه محصولات جدید را فراهم کند. شرکت‌های دانش‌بنیان و توسعه‌دهندگان با دسترسی به اطلاعات معتبر، امکان تحلیل مسائل واقعی و طراحی راهکارهای متناسب با نیاز جامعه را پیدا می‌کنند. این ظرفیت همچنین می‌تواند به کاهش هزینه جمع‌آوری اطلاعات، افزایش سرعت پژوهش و تقویت نوآوری در بخش خصوصی کمک کند.
 
پنج مرحله پردازش
از داده خام تا اطلاعات آماده تحلیل
به گفته محمدمحسن صدر، معاون وزیر ارتباطات، داده‌ها در این سکو از طریق یک خط لوله پردازشی پنج ‌مرحله‌ای مبتنی بر هوش مصنوعی پردازش می‌شوند و در پنج سطح، از داده خام تا اطلاعات آماده تحلیل، در اختیار کاربران قرار می‌گیرند. او یادآور شده است که در مرحله اول، نسخه خام داده‌ها بدون تغییر نگهداری می‌شود. مرحله دوم به پاک‌سازی و استانداردسازی ساختار و قالب داده‌ها اختصاص دارد و در مرحله سوم، اطلاعات ناقص با کمک هوش مصنوعی و منابع مرجع تکمیل می‌شوند. در مرحله چهارم هم رکوردهای غیرقابل‌ اصلاح شناسایی و حذف می‌شوند. صدر تأکید می‌کند که مرحله پایانی نیز «معنابخشی» است؛ یعنی با افزودن زمینه و معنای لازم، داده‌ها را برای استفاده و تحلیل آماده می‌کند. رئیس سازمان فناوری اطلاعات تأکید کرد که کاربران می‌توانند به خروجی هر مرحله به ‌صورت مستقل دسترسی داشته باشند. این خروجی‌ها، هم در قالب مجموعه «‌داده» قابل دانلود و هم از طریق رابط برنامه‌نویسی کاربردی یا API عرضه می‌شوند تا توسعه‌دهندگان متناسب با نیاز خود، سطح پردازش مورد نظر را انتخاب کنند.

حکمرانی «داده» و رعایت حریم خصوصی
معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات البته تأکید دارد که استفاده از این ظرفیت به زیرساخت مناسب، ضوابط شفاف و دسترسی قانونمند نیاز دارد و نمی‌توان «داده»ها را بدون توجه به این موارد در اختیار شرکت‌ها و فعالان اقتصاد دیجیتال قرار داد. این موضوع اشاره‌ای به لزوم حکمرانی «داده» به معنای ایجاد یک چارچوب و قواعد مشخص برای مدیریت داده‌ها دارد تا ریسک خطا در تصمیم‌گیری‌ها با استفاده از این «داده»‌ها به حداقل ممکن برسد. دسترسی به «داده»، به معنای انتشار بدون محدودیت همه اطلاعات نیست. داده‌های عمومی و قابل انتشار باید از اطلاعات محرمانه و شخصی تفکیک شوند و استفاده از آنها در چارچوب ضوابط مشخص، امنیت اطلاعات و حفظ حریم خصوصی صورت گیرد. در کنار دسترسی، کیفیت داده، استانداردهای مشترک و مسئولیت دستگاه‌های تولیدکننده اطلاعات نیز اهمیت دارد زیرا «داده» ناقص یا ناسازگار می‌تواند به تحلیل نادرست و تصمیم‌گیری غیرقابل اتکا منجر شود. معاون وزیر ارتباطات، انتشار اطلاعات را تنها بخشی از حکمرانی «داده» دانست و بر ضرورت تضمین کیفیت، استانداردسازی، تعیین مسئولیت دستگاه‌های اجرایی و رعایت الزامات حریم خصوصی و امنیت اطلاعات تأکید کرد. به گفته صدر، تاکنون حدود ۹ هزار مجموعه‌ داده از سوی ۱۴۱ ارائه‌دهنده داده در این سکو منتشر شده است؛ ظرفیتی که با توسعه آن و تقویت سازوکارهای تبادل «داده» میان دستگاه‌های اجرایی می‌توان به افزایش شفافیت، ارتقای دقت تصمیم‌گیری‌ها و ایجاد ارزش اقتصادی از «داده‌»ها کمک کرد. رئیس سازمان فناوری اطلاعات در پایان، توسعه زیرساخت‌های حکمرانی داده و بهره‌گیری هدفمند از ظرفیت داده‌های باز را از الزامات پیشرفت اقتصاد دیجیتال کشور دانست و تأکید کرد که سازمان فناوری اطلاعات ایران، تقویت این زیرساخت‌ها و فراهم‌سازی زمینه بهره‌برداری مؤثر از داده‌ها در بخش‌های مختلف کشور را دنبال می‌کند.