نیروهای آمریکایی روز چهارشنبه رسماً از عراق خارج شدند و به حضور نظامی دو دهه‌ای خود در این کشور پایان دادند؛ حضوری که سال‌ها موج‌های ویرانگر خونریزی را به دنبال داشت و اکنون کشوری آسیب‌دیده را بر جای گذاشته است. پس از سرنگونی صدام حسین در سال ۲۰۰۳ که نزدیک به ۲۴ سال بر عراق حکومت کرد، نیروهای آمریکایی برای دومین‌بار در حال خروج از این کشور هستند.
حمله و اشغال عراق توسط آمریکا که در سال ۲۰۱۱ پایان یافت، کشوری را بر جای گذاشت که به‌شدت آسیب دیده بود. بر اساس برآوردهای محافظه‌کارانه‌تر، این جنگ نزدیک به ۴۵۰۰ آمریکایی و بیش از ۱۱۵ هزار عراقی را به کام مرگ کشاند.
به گزارش نیویورک‌تایمز، نیروهای آمریکایی سرانجام سه سال بعد از سال 2011 دوباره به عراق بازگشتند؛ این‌بار با ادعای مبارزه با داعش با پایان یافتن عملیات موسوم به «عزم راسخ»، نام رسمی ارتش آمریکا برای عملیات چندملیتی علیه داعش، آخرین گروه از ۲۵۰۰ نیروی آمریکایی که امسال در عراق مستقر بودند، این کشور را ترک خواهند کرد.
توافق خروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۴ میان دولت بغداد و بایدن به دست آمد. اینکه دولت ترامپ با وجود جنگ علیه ایران، به مهلت تعیین‌ شده ۳۰ سپتامبر پایبند ماند و خروج نیروها را عملی کرد، نشان‌دهنده اضطرار آمریکا برای کاهش حضور و نقش خود در منطقه است. سال‌هاست در آمریکا خستگی و نارضایتی گسترده‌ای از آنچه «جنگ‌های بی‌پایان» نامیده می‌شود، شکل گرفته است؛ عنوانی که در نهایت برای جنگ‌های عراق و افغانستان نیز به کار رفت.
علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، ریاست مراسم تحویل پایگاه را بر عهده داشت و خروج آمریکا را آغازگر «مرحله‌ای جدید» توصیف کرد؛ مرحله‌ای که به گفته او، بر «حاکمیت عراق، قدرت نهادهای آن، آمادگی نیروهایش، وحدت در تصمیم‌گیری و شراکت‌های متوازن با دوستانش» استوار خواهد بود.
با این همه، خروج آخرین نیروهای آمریکایی از عراق در حالی صورت می‌گیرد که حضور دو دهه‌ای آمریکا میراثی سنگین، پرتنش و همچنان بحث‌برانگیز بر جای گذاشته است. عراق شاهد تلفات بسیار سنگین غیرنظامیان بود. نیروهای آمریکایی خود نیز مرتکب موارد متعددی از سوءرفتار و نقض حقوق بشر شدند؛ از جمله شکنجه زندانیان عراقی در زندان ابوغریب و استفاده از پیمانکاران خصوصی نظامی مانند بلک‌واتر که کشتار غیرقانونی و خارج از چارچوب قضایی غیرنظامیان توسط نیروهای آن، خشم و نارضایتی عمیقی را درباره مصونیت آمریکایی‌ها از مجازات برانگیخت.

خروج یا کاهش آسیب‌پذیری؟
از زمانی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه جنگ علیه ایران را آغاز کردند، تأسیسات دیپلماتیک آمریکا در عراق هدف بیش از ۶۰۰ حمله قرار گرفته‌اند. بیشترین خسارت به کنسولگری آمریکا در اربیل وارد شده و بر اساس گزارش ماه گذشته بازرس کل وزارت دفاع آمریکا، میزان خسارت برآورد شده به بیش از ۱۵۷ میلیون دلار رسیده است. حملات در بغداد نیز به سفارت آمریکا آسیب رساند و باعث شد مرکز پشتیبانی دیپلماتیک آمریکا در بغداد زودتر از موعد تعطیل شود. به همین خاطر برنامه‌ریزان پنتاگون مدت‌ها نگران بوده‌اند که حضور نیروهای آمریکایی در پایگاه‌های متوسط و کوچک در سراسر عراق، اهداف نسبتاً آسانی برای موشک‌های بالستیک و پهپادهای ایران فراهم می‌کند.
به گزارش CSM، انتظار می‌رود حضور نظامی آمریکا در منطقه بیش از این کاهش یابد؛ چرا که مقام‌های پنتاگون پس از بررسی خسارات گسترده ناشی از حملات ایران به پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس، تعطیلی برخی از این پایگاه‌ها را نیز در نظر گرفته‌اند.
گزارشی از پنتاگون درباره هزینه‌های این درگیری که در اواسط سپتامبر منتشر شد، تصویری از خساراتی ارائه می‌دهد که تهران از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه به تأسیسات نظامی آمریکا در خاورمیانه وارد کرده است.
در گزارش بازرس کل پنتاگون که تهیه آن به دستور کنگره انجام شده، آمده است:«حملات ایران در جریان این درگیری به صدها ساختمان و سازه در پایگاه‌های آمریکا در کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، عراق، عمان و اردن آسیب وارد کرده یا آنها را منهدم کرده است.»
در همین حال، به نظر می‌رسد فرماندهان ارشد نظامی آمریکا که زمانی برای انجام عملیات به این پایگاه‌ها متکی بودند، اکنون به این نتیجه رسیده‌اند که این پایگاه‌ها به یک نقطه‌ضعف و عامل آسیب‌پذیری برای آمریکا تبدیل شده‌اند. در یک نشست عمومی نیروی دریایی آمریکا که به نظامیان اجازه می‌داد پرسش‌های خود را مستقیماً با فرماندهان مطرح کنند، اولین سؤال را یک ملوان مطرح کرد؛ او پرسید چه زمانی می‌تواند لوازم و اثاثیه منزل خود را دریافت کند تا وسایلی را که در پی حمله ایران به پایگاه محل خدمتش در بحرین غیرقابل استفاده شده‌اند، جایگزین کند؛ پایگاهی که محل استقرار ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا است.
دریاسالار داریل کادل، عالی‌ترین مقام نیروی دریایی آمریکا، در پاسخ به او گفت:«ما به این زودی‌ها به آنجا برنمی‌گردیم. فقط می‌خواهم کاملاً صادقانه این موضوع را بگویم.»
ژنرال بازنشسته، دیوید پترائوس که از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۲ ریاست سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) را بر عهده داشت نیز ماه گذشته در یک پادکست، پایگاه‌های آمریکا در منطقه را «دیگر قابل دوام» ندانست. پترائوس افزود:«افزایش توانمندی‌های فناورانه ایران از جمله شامل افزایش برد موشک‌های این کشور و افزایش تولید و در دسترس بودن پهپادها هستند؛ عواملی که پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه را بیش از پیش آسیب‌پذیر می‌کنند.»
جنیفر کاوانا، مدیر بخش تحلیل نظامی در اندیشکده «اولویت‌های دفاعی» در واشنگتن، در این‌باره گفت:«با افزایش توان موشکی و پهپادی ایران و خسارات وارد شده به پایگاه‌های آمریکا در جریان جنگ، خروج به‌موقع نیروهای آمریکایی از عراق را می‌توان از منظر ملاحظات امنیتی نیز بررسی کرد.»
به گفته او، ادامه حضور نیروهای آمریکایی در پایگاه‌های عراق، بویژه در شرایطی که این پایگاه‌ها در تیررس موشک‌ها و پهپادهای ایران و گروه‌های مقاومت قرار دارند، می‌تواند آسیب‌پذیری نظامی آمریکا را افزایش دهد. از این منظر، کاهش حضور نظامی آمریکا در عراق ممکن است بخشی از تلاش واشنگتن برای کاهش آسیب‌پذیری نیروها و تأسیسات خود در برابر حملات احتمالی باشد.

فرصتی تازه برای تهران
رویترز در این رابطه می‌نویسد ایران و گروه‌های مقاومت در عراق، خروج نیروهای آمریکایی را یک پیروزی مهم و تحولی در جهت منافع خود می‌دانند. اهمیت اصلی این تحول به فضای سیاسی، امنیتی و اقتصادی‌ای بازمی‌گردد که پس از کاهش حضور نظامی آمریکا در عراق ایجاد خواهد شد. در چنین شرایطی، ایران فرصت بیشتری خواهد داشت تا از کاهش حضور آمریکا، برای تعمیق و گسترش نفوذ خود در بغداد استفاده کند.
نفوذ ایران در عراق البته پدیده‌ای جدید نیست، بلکه در ساختار سیاسی عراق، روابط اقتصادی، شبکه‌های اجتماعی و مذهبی و بخش‌هایی از ساختار امنیتی این کشور ریشه دوانده است. از این رو، خروج آمریکا بیش از آنکه به معنای ایجاد نفوذی کاملاً جدید برای ایران باشد، می‌تواند به تهران امکان دهد از اهرم‌های نفوذی که طی سال‌های گذشته ایجاد کرده، با آزادی عمل بیشتری استفاده کند. در مجموع، کاهش حضور نظامی آمریکا می‌تواند موقعیت ایران را در عراق تقویت کرده و فضای بیشتری برای افزایش نفوذ سیاسی، امنیتی و اقتصادی تهران در این کشور فراهم کند.
در این میان، زمان‌بندی خروج آمریکا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. واشنگتن در شرایطی از عراق خارج می‌شود که همچنان درگیر جنگ با ایران است و همزمان، یکی از مهم‌ترین حضورهای نظامی آمریکا در مجاورت ایران نیز در حال پایان یافتن است. از سوی دیگر، افزایش نفوذ گروه‌های مقاومت عراق از این منظر اهمیت دارد که تقویت قدرت این گروه‌ها می‌تواند ظرفیت تهران برای اثرگذاری بر معادلات سیاسی و امنیتی عراق را بیش از پیش افزایش دهد.
بنابراین، پرسش اصلی برای واشنگتن، دیگر این نیست که چند سرباز آمریکایی در عراق باقی می‌مانند. پرسش بزرگ‌تر این است که پس از خروج آمریکا چه نوع نظم سیاسی و امنیتی در عراق شکل خواهد گرفت.