متخلفان، یارانه ملی را به دارایی دیجیتال شخصی تبدیل میکنند
خروج بیصدای انرژی با قاچاق برق
حدیث حدادی
گروه اقتصادی
برآورد توانیر نشان میدهد مصرف ماینرهای غیرمجاز و انشعابهای پنهان برق میتواند تا حدود ۳ هزار مگاوات برسد؛ باری که در روزهای اوج مصرف، فشار بر شبکه، ترانسفورماتورها و منابع سوخت نیروگاهها را افزایش میدهد. مدیرعامل توانیر میگوید: «در این چرخه، برق یارانهای در داخل کشور مصرف میشود اما ارزش آن در قالب رمزارز، بیآنکه کالایی از مرز عبور کند، به دارایی دیجیتال تبدیل میشود.»
محمد اله داد افزود: «از این جهت استخراج غیرمجاز رمزارز را میتوان نوعی قاچاق انرژی دانست که نه تنها بخش قابل توجهی از برق کشور را با نرخ یارانهای مصرف میکنند بلکه گاز، گازوئیل یا سایر سوختها که منجر به تولید برق میشود نیز میبلعند. بنابراین مصرف غیرمجاز برق فقط به معنای سرقت برق نیست بلکه به هدررفت سوخت و منابع عمومی هم منجر میشود.»
وی اظهار کرد: «از سوی دیگر مقابله با این پدیده دشوارتر است زیرا محل فعالیت الزاماً یک مزرعه بزرگ و مشخص نیست. بلکه دستگاهها ممکن است در سوله، دامداری، کارگاه متروکه، باغ، واحد صنعتی یا حتی خانههای مسکونی پراکنده شده باشند. متخلفان نیز با دستکاری کنتور، ایجاد انشعاب مخفی، جا به جایی سریع دستگاهها و استفاده از تجهیزات کاهش صدا و حرارت شناسایی را دشوار میکنند. به همین دلیل کشف این مراکز معمولاً به ترکیبی از تحلیل داده، بازرسی میدانی، گزارش مردمی و همکاری نهادهای انتظامی نیاز دارد.»
برآورد مصرف پنهان شبکه
به ۳ هزار مگاوات میرسد
اله داد درباره برآورد فعلی از سهم مزارع غیرمجاز در مصرف برق کشور تصریح کرد: «برآورد مصرف ماینرهای غیرمجاز با احتساب انشعابهای غیرمجاز و مصارف پنهان ارقامی تا حدود ۲۵۰۰ یا حتی ۳۰۰۰ مگاوات را نشان میدهد. البته این ارقام برآوردی است و به دلیل ماهیت پنهان این فعالیت نمیتوان آنها را با دقت یک مصرف ثبت شده در کنتور بیان کرد.»
وی درخصوص بزرگی این عدد تأکید کرد: «این میزان مصرف، در مقیاس شبکه برق، باری قابل توجه محسوب میشود و در ساعات اوج میتواند نیاز به اعمال محدودیت برای سایر مشترکان را افزایش دهد. به همین دلیل شرکت توانیر نیز برای عبور از اوج بار جمعآوری و کاهش حدود ۳۰۰۰ مگاوات بار غیرمجاز را در زمره برنامههای اولویتدار خود قرار داده است.»
اله داد اظهار کرد: «فشار این مصرف در تابستان بیشتر از متوسط سالانه آن است زیرا ماینرها معمولاً بار ثابت و شبانهروزی دارند و در ساعاتی که شبکه به دلیل استفاده از وسایل سرمایشی تحت فشار است، همچنان فعال میمانند. بنابراین حتی اگر سهم آنها از کل مصرف سالانه چندان بزرگ به نظر نرسد، اثر آنها در ساعتهای بحرانی میتواند قابل توجه باشد و نیاز به خاموشی یا محدودیت مصرف در بخشهای دیگر را افزایش دهد.»
مدیرعامل توانیر درباره مهمترین آسیب استخراج غیرمجاز به شبکه گفت: «این آسیب یک مورد منفرد نیست اما اگر بخواهیم اولویتبندی کنیم آسیب مستقیم به شبکه توزیع و تجهیزات محلی در بسیاری از مناطق محسوسترین پیامد است. به این معنا که این امر منجر به اضافه بار ترانسفورماتورها، افت ولتاژ، سوختن تجهیزات و آسیب به وسایل برقی مشترکان میشود.»
وی تأکید کرد: «هر دستگاه ماینر بسته به مدل، چند کیلووات برق را به طور پیوسته مصرف میکند. مسئولان صنعت برق مصرف برخی دستگاهها را معادل مصرف چند یخچال یا حتی چند خانوار اعلام کردهاند. زمانی که تعداد زیادی از این دستگاهها به یک ترانس یا فیدر متصل میشوند، شبکهای که برای چنین بار پیوستهای طراحی نشده است، با اضافه بار مواجه میشود. در نتیجه این وضعیت میتواند با خود افت ولتاژ، افزایش تلفات، گرم شدن تجهیزات، سوختن ترانسفورماتور و اختلال در برقرسانی مشترکان را داشته باشد.»
اله داد تصریح کرد: «در سطح ملی نیز موضوع هزینه یارانهای بسیار مهم است. برق غیرمجاز با تعرفههای یارانهای بخش خانگی، کشاورزی یا صنعتی مصرف میشود، اما محصول آن یعنی رمزارز، ارزش اقتصادی و بعضاً دلاری دارد. بنابراین هزینه تولید، سوخت، ظرفیت شبکه و خسارت تجهیزات بر دوش صنعت برق و در نهایت کشور قرار میگیرد در حالی که منفعت اصلی نصیب بهره بردار غیرمجاز میشود.»
وی افزود: «در سطح محلی، افت ولتاژ و فرسودگی یا سوختن تجهیزات رخ میدهد؛ در سطح شبکه، بار ثابت در ساعات اوج به شبکه تحمیل شده و احتمال محدودیت یا خاموشی افزایش مییابد و در سطح اقتصادی نیز سوخت و برق یارانهای مصرف میشود و منفعت به فعالیت زیرزمینی انتقال پیدا میکند.»
سرنخ ماینرهای پنهان
اله داد درباره شاخصها و ابزارهای شناسایی مراکز غیرمجاز گفت: «یکی از مهمترین نشانهها الگوی مصرف یکنواخت و پیوسته است. مصرف عادی یک واحد مسکونی، تجاری یا حتی صنعتی معمولاً در طول شبانهروز نوسان دارد. اما ماینرها بار نسبتاً ثابتی ایجاد میکنند و ممکن است ساعتها یا روزها بدون افت قابل توجه فعال باشند.»
وی عنوان کرد: «افزایش ناگهانی مصرف نسبت به سابقه همان اشتراک، مصرف غیرعادی در تمام ساعات شبانهروز افزایش دیماند(حداکثر توان مصرفی در یک بازه زمانی مشخص) بدون تناسب با نوع کاربری ملک، اختلاف میان انرژی تحویلی به ترانس و مجموع مصرف ثبت شده کنتورها، اضافه بار یا عدم تعادل فاز در شبکه محلی، افت ولتاژ و افزایش خرابی تجهیزات در یک محدوده، صدای مداوم فنها، گرمای غیرعادی، تهویه سنگین و گزارش همسایگان یا مأموران قرائت و بازرسی، از جمله شاخصهای مورد توجه هستند.»
اله داد ادامه داد: «کنتورهای هوشمند و سامانههای جمعآوری داده امکان تحلیل منحنی بار و مقایسه مصرف مشترکان را فراهم میکنند. در مواردی نیز از داده کاوی و الگوریتمهای تشخیص الگو برای غربالگری اشتراکهای مشکوک استفاده میشود. گزارشهای مردمی و همکاری با پلیس نیز در کشف مراکزی که از کنتور دستکاریشده یا انشعاب غیرمجاز استفاده میکنند، نقش دارد. با این حال، الگوی مصرف بهتنهایی برای اثبات تخلف کافی نیست. بار یکنواخت ممکن است در برخی واحدهای صنعتی، سردخانهها، مراکز داده یا کارگاههای قانونی نیز وجود داشته باشد. بنابراین الگوی مصرف بیشتر یک ابزار غربالگری و اولویت بندی است و باید با بازدید، بررسی نوع کاربری، کنترل کنتور و انشعاب و در صورت لزوم اقدامات قانونی تکمیل شود.»
شکاف نرخ برق
عامل اصلی شکلگیری
ماینرهای زیرزمینی
وی درباره علت گرایش برخی فعالان به فعالیت غیرمجاز گفت: «مهمترین عامل در این خصوص شکاف قابل توجه میان برق یارانهای و برق مورد استفاده مراکز مجاز استخراج است. نرخ برق مراکز مجاز بر مبنای متوسط بهای برق صادراتی و نرخ تسعیر ارز تعیین میشود و در سالهای اخیر در مقاطعی از حدود ۲۸۰۰ تومان به ازای هر کیلو وات ساعت به بیش از ۴۶۰۰ تومان رسیده است. در مقابل فردی که از برق یارانهای خانگی، کشاورزی یا صنعتی سوءاستفاده میکند، هزینهای بسیار پایینتر میپردازد یا با سرقت برق در عمل هزینه انرژی را حذف میکند.»
اله داد عنوان کرد: «عامل دوم این امر محدودیت فعالیت مراکز مجاز در دورههای اوج بار است. مراکز قانونی در تابستان و زمان فشار شبکه با محدودیت یا توقف مصرف مواجه میشوند، در حالی که ماینر غیرمجاز تلاش میکند بدون رعایت این محدودیتها به فعالیت شبانهروزی ادامه دهد. برای فردی که به دنبال بازگشت سریع سرمایه است این تفاوت جذابیت فعالیت زیرزمینی را بیشتر میکند.» مدیر عامل توانیر تصریح کرد: «بالا بودن تعرفه به تنهایی همه مسأله نیست. فعالیت مجاز هزینههای دیگری مانند سرمایهگذاری، مجوز، استانداردهای فنی، مالیات، تأمین محل مناسب و پذیرش ریسک محدودیت برق دارد. در مقابل فعالیت غیرمجاز با پنهان کاری میخواهد از برق یارانهای استفاده کند و هزینههای واقعی خود را به شبکه و دولت منتقل کند.»
وی اظهار کرد: «تعرفه قانونی از نظر اقتصادی باید هزینه واقعی انرژی را برای این فعالیت منعکس کند. اما شکاف شدید میان تعرفه مجاز و برق یارانهای در کنار محدودیتهای دوره اوج بار، انگیزه فعالیت زیرزمینی را افزایش میدهد. راهحل فقط کاهش تعرفه نیست، بلکه باید مجموعهای از سیاستها همزمان اجرا شود؛ از جمله تأمین برق قابل پیشبینی برای مراکز مجاز، توسعه قراردادهای مستقیم یا تجدیدپذیر، کنترل جدی انشعابهای یارانهای، برخورد مؤثر با سرقت برق و کوتاه کردن فرآیند صدور مجوز.»
اله داد خاطرنشان کرد: «باید میان استخراج رمزارز و سرقت برق برای استخراج تفکیک قائل شد. مسأله اصلی صنعت برق با فناوری استخراج نیست؛ مسأله، استفاده پنهان و یارانهای از شبکه، تحمیل هزینه به سایر مشترکان و ایجاد بار کنترل نشده در شرایطی است که شبکه با ناترازی مواجه است.»
بــــرش
برق دزدی صنعتی چیست؟
قاچاق برق به هر نوع دسترسی، مصرف یا برداشت غیرمجاز انرژی الکتریکی گفته میشود که بدون پرداخت هزینه قانونی، بدون مجوز شرکت توزیع برق یا با دستکاری تجهیزات اندازهگیری (کنتور) انجام میشود. این پدیده صرفاً به معنای «برقدزدی خانگی» نیست؛ بلکه طیف وسیعی از تخلفات را شامل میشود که از نظر حقوقی و فنی، همگی زیرمجموعه «استفاده غیرمجاز از برق» قرار میگیرند. به بیان ساده، هرجا برق بدون اندازهگیری صحیح یا بدون پرداخت مصرف شود، از دید قانون یک تخلف انرژی محسوب میشود؛ حتی اگر نیت شخص «دزدی» به معنای رایج آن نباشد.
انواع رایج قاچاق برق در ایران
انشعاب غیرمجاز: اتصال مستقیم سیم به شبکه توزیع یا تیر برق بدون دریافت انشعاب قانونی و بدون نصب کنتور، رایجترین و سادهترین نوع برقدزدی است. این کار معمولاً در ساختوسازهای غیرمجاز، زمینهای کشاورزی یا مناطق حاشیهای دیده میشود.
دستکاری یا دور زدن کنتور برق: در این روش، فرد با تغییر در سیمکشی، باز کردن مهر و موم کنتور، یا استفاده از تجهیزات خاص، باعث میشود کنتور مصرف واقعی را ثبت نکند یا کمتر از میزان واقعی نشان دهد.
مصرف غیرمجاز پس از قطع انشعاب: گاهی مشترکی که به دلیل بدهی یا تخلف، انشعابش قطع شده، بهصورت غیرقانونی مجدداً برق را وصل میکند؛ این مورد نیز مصداق روشن قاچاق برق است.
ماینینگ (استخراج رمزارز) غیرمجاز با برق یارانهای یا سرقتی: یکی از پرحاشیهترین مصداقهای قاچاق برق در سالهای اخیر، استفاده از برق خانگی، تجاری یا صنعتی یارانهای برای راهاندازی دستگاههای استخراج رمزارز بدون مجوز است. این دستگاهها مصرف برق بسیار بالایی دارند و چون معمولاً بدون اطلاع شرکت برق و با تعرفه نادرست (یا حتی از طریق انشعاب دستکاریشده) راهاندازی میشوند، در دستهبندی قاچاق برق قرار میگیرند.
مصارف تجاری و صنعتی با تعرفه خانگی: برخی واحدهای تجاری یا کارگاهی، برای پرداخت کمتر، مصرف پرقدرت خود را زیر پوشش کنتور خانگی یا انشعاب نادرست انجام میدهند که این نیز نوعی سوءاستفاده و تخلف انرژی محسوب میشود.
