یوسف کاووسی
 کارشناس اقتصادی

سال‌هاست که صنعت خودرو ایران میان دو گزینه چین و اروپا در رفت‌وآمد است؛ اما پیش از آنکه درباره انتخاب شریک خارجی صحبت کنیم، باید مشخص شود هدف ما از این همکاری چیست. اگر قرار است همچنان قطعات منفصله وارد کشور شود و در نهایت محصولی مونتاژشده با عنوان تولید داخل به بازار عرضه کنیم، تفاوت چندانی نمی‌کند شریک ما چه کشوری باشد. اما اگر هدف، توسعه صنعت خودرو و دستیابی به فناوری است، قواعد بازی کاملاً متفاوت خواهد بود. برخلاف تصور رایج، چین استاندارد واحدی در تولید خودرو ندارد. این کشور متناسب با بازار هدف، محصولات و فناوری‌های متفاوتی عرضه می‌کند. استانداردی که برای همکاری با برندهایی مانند مرسدس‌بنز یا ب‌ام‌و به کار می‌گیرد، با استانداردی که برای برخی بازارهای درحال‌توسعه در نظر می‌گیرد، یکسان نیست. بنابراین کیفیت همکاری، بیش از آنکه به نام چین وابسته باشد، به نوع قرارداد، استانداردهای مورد مطالبه و میزان سرمایه‌گذاری بستگی دارد.
در سوی دیگر، صنعت خودروی اروپا در حال تجربه تحولات عمیقی است. رقابت شدید در بازار خودروهای برقی و فشار اقتصادی باعث شده بخشی از خطوط تولید و ظرفیت‌های خودروسازان اروپایی بلااستفاده بماند یا ارزش اقتصادی گذشته را نداشته باشد. این وضعیت می‌تواند برای ایران یک فرصت باشد؛ فرصتی برای خرید خطوط تولید، دریافت لیسانس، انتقال فناوری و دانش فنی، نه صرفاً واردات خودرو یا قطعات. متأسفانه سیاستی که طی سال‌های اخیر دنبال شده، بیشتر بر مونتاژ استوار بوده است. قطعات منفصله با صرف منابع ارزی وارد کشور می‌شوند، در داخل سرهم‌بندی می‌شوند و محصول نهایی با عنوان تولید داخل به بازار عرضه می‌شود؛ درحالی‌که سهم فناوری داخلی در این فرآیند بسیار محدود است. اگر همین منابع به سمت خرید فناوری یا خطوط تولید هدایت شود، نتیجه متفاوت خواهد بود.
بسیاری، خروج خودروسازان اروپایی پس از تحریم‌ها را نشانه غیرقابل‌اعتماد بودن آنها می‌دانند، اما مسأله اصلی، نحوه تنظیم قراردادهاست. اگر قراردادها به‌گونه‌ای طراحی شوند که انتقال فناوری، انتقال تجهیزات و منافع بلندمدت ایران را تضمین کنند، حتی بازگشت تحریم‌ها نیز نمی‌تواند همه دستاوردهای همکاری را از بین ببرد. ما باید به‌جای واردکننده فناوری، مالک فناوری شویم. واقعیت این است که صنعت خودرو ایران بیش از آنکه به انتخاب میان چین و اروپا نیاز داشته باشد، به تغییر نگاه سیاست‌گذار احتیاج دارد. تصمیم‌گیری باید بر مبنای رقابت، آینده‌نگری و منافع بلندمدت کشور باشد، نه ملاحظات کوتاه‌مدت. هر شریک خارجی، زمانی برای صنعت خودرو ایران ارزشمند خواهد بود که همکاری با او به انتقال فناوری، افزایش توان تولید و ارتقای جایگاه این صنعت منجر شود، نه صرفاً ادامه مونتاژ.