توانبخشی جزو حیاتی مراقبت‌های بهداشتی سالمندان است، چون شرایط جسمی سالمندان برکیفیت زندگی آنها تأثیرعمیقی می‌گذارد. توانبخشی شامل مجموعه‌ای از مداخلات و اقداماتی است که برای تمام گروه‌های سنی ارائه می‌شود. سازمان جهانی بهداشت 
60 سالگی را سن سالمندی در نظر گرفته، اما در ایران 65 سالگی سن سالمندی است. هرچند کارشناسان معتقدند سن سالمندی تقویمی با سن سالمندی بیولوژیک متفاوت است، اما نکته مهم رشد بسیار سریع جمعیت افراد بالای 60 سال در کشور است که به دریافت خدمات توانبخشی نیاز دارند.
در همین راستا مرکز بهداشت جنوب تهران با همکاری دانشکده توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی تهران برای اولین بار در ایران اقدام به راه‌اندازی واحد توانبخشی سالمندان در «مرکز خدمات جامع سلامت پروفسور مرندی و اکبرآباد» با هدف حفظ و ارتقای عملکرد دوران سالمندی کرده است.
در این واحد با حضور اعضای هیأت‌علمی با تخصص سالمند شناسی و توانبخشی، ارزیابی جامع سالمندی در حیطه‌های شناختی و حرکتی انجام می‌شود و درمان‌های اولیه، مشاوره، تمرینات آموزشی، تست حافظه و ارائه راهکارهای پیشگیری و درمان زودهنگام آلزایمر  ارائه خواهد شد.
دکتر سید احمدرضا خاتون آبادی رئیس دانشکده توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی تهران و مدیر گروه سالمندشناسی دانشکده توانبخشی با بیان این مطالب به «ایران» می‌گوید: «سال 1401 دانشکده علوم بهزیستی و توانبخشی با معاونت بهداشت، تفاهمنامه‌ای مبنی بر حضور خدمات توانبخشی در سطح یک ارائه خدمات حوزه سلامت امضا کرد، امضای این تفاهمنامه برای اولین بار انجام شد. در یک بازه زمانی سه تا چهار سال بیشتر مراکز رشد و تکامل راه‌اندازی شده‌اند و در حوزه مسائل رشدی و اطفال کار کرده‌ایم. با توجه به شرایط کشور که در حال حرکت به سمت سالمندی هستیم، تصمیم گرفتیم به شکل یک شبکه تخصصی، توانبخشی را هم در سطح اول خدمات راه‌اندازی و دنبال کنیم.» خاتون‌آبادی با بیان اینکه برای اولین بار است که در سطح مراکز بهداشتی موضوعی باعنوان توانبخشی داریم، توضیح می‌دهد: «خدمات توانبخشی سالمندان برای اولین بار وارد مراکز بهداشت شده است. چون خدمات توانبخشی در جامعه گران است و دستیابی برای مردم راحت نیست بنابراین تصمیم گرفته‌ایم این خدمات را خیلی راحت‌تر و در دسترس‌تر در اختیار سالمندان قرار دهیم.»
مدیر گروه سالمندشناسی دانشکده توانبخشی با بیان اینکه در مرحله اول، خدمات به شکل مشاوره و کلاس‌های آموزشی است، می‌گوید: «دو نفر از اعضای هیأت علمی چهار روز در هفته در مرکز مستقر هستند. یک روز در هفته هم آموزش سالمندان را در برنامه قرار داده‌ایم. هدف اصلی در دسترس بودن خدمات برای سالمندان است. در مرحله دوم این هدف را داشته‌ایم که هر چه قدر سریع‌تر بتوانیم مشکلات مربوط به سالمندان مثل اختلالات شناختی، مشکلات حافظه و زمین خوردن در سالمندان و مشکلاتی از این دست را پیشگیری کنیم. اگر افراد به خدمات توانبخشی سطح بالاتری نیاز داشته باشند در آن زمان بحث ارجاع انجام می‌شود. با انجام این کارها در آینده نزدیک سالمندان با مشکلات کمتری مواجه خواهند بود.»

اختلال شناختی و زمین خوردن مهم‌ترین مشکل سالمندان
رئیس دانشکده توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان اینکه دو مسأله اختلالات شناختی و زمین خوردن در میان سالمندان از اهمیت بسیاری برخوردار است، می‌گوید: «در حال حاضر آمار وضعیت اختلالات شناختی در سالمندان به شکل فاجعه‌آمیزی در حال پیشرفت است. مسأله زمین خوردن هم اهمیت بسیاری دارد و اگر این مسائل را رصد نکنیم هزینه خدمات سلامت افزایش پیدا می‌کند.»
او با تأکید بر تقدم رویکرد پیشگیری در حوزه بهداشت، می‌‎گوید: «همواره رویکرد ما برای ورود به حوزه بهداشت مبتنی بر پیشگیری بوده است. در حال حاضر پیشگیری مقدم بر درمان را برای حوزه سالمندان فعال کرده‌ایم.»
خاتون‌آبادی با اشاره به اینکه آمارهای مربوط به این موارد بسیار پراکنده است، می‌گوید: «از سال گذشته به دلیل برجسته بودن حوزه سالمندی با دانشگاه وارد صحبت شده‌ایم و شورای راهبردی سالمندی دانشگاه تشکیل شده است. این شورا شامل 4 کمیته است کمیته آموزش و اطلاع‌رسانی، کمیته پژوهش و فناوری، کمیته بهداشت و درمان، کمیته توانبخشی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی. هدف کمیته‌ها این است که ما بتوانیم قسمت‌های مختلف حوزه سالمندی را پوشش دهیم. در کمیته پژوهش و فناوری می‌خواستیم روی آمارها کار کنیم، آمارهای سالمندی بسیار پراکنده است، چون سیستم‌های ارزیابی ما متفاوت هستند و همین باعث پراکندگی آمارها می‌شود. تحقیقاتی که در یک سال و نیم گذشته در منطقه 17 تهران انجام دادیم به ما نشان داد حدود 40 درصد افراد مورد بررسی، مشکلات حافظه‌ای داشته‌اند و این آمار بسیار بالایی است، به نظر می‌رسد که باید به شکل جدی وارد این حوزه شویم.»

دنیا به سمت سالمندی 
مفید حرکت می‌کند
 رئیس دانشکده توانبخشی با اشاره به اینکه امروز در دنیا مفهوم سالمندی مفید دنبال می‌شود، توضیح می‌دهد: «پزشکان برای درمان مشکلات سالمندان بلافاصله دارودرمانی را شروع می‌کنند، اما بحث توانبخشی در دنیا اولویت دارد. به این معنی که افراد باید یاد بگیرند چطور در زندگی روزانه از ابعاد مختلف بتوانند حافظه را تقویت کنند. با پیشرفت علم دیگر این طور نیست که در سالمندی هیچ کاری نتوانیم انجام بدهیم. با دنبال کردن برنامه‌های توانبخشی می‌توانیم سالمندی مفیدی داشته باشیم، حتی برخی از مشکلاتی که برای حافظه هست را هم از بین ببریم. همچنین با مطالعات به روز می‌توانیم با ابعاد مختلف فعالیت‌های فیزیکی، تغذیه‌ای، توانبخشی‌های شناختی استفاده از مکمل‌ها، تمرینات مدیریت استرس، مدیریت خواب و... آشنا شده و این موارد را در سالمندان مدیریت کنیم.»
با گسترش سالمندی در جامعه یکی از موارد مهمی که باید مورد توجه قرار بگیرد گسترش مراکز مراقبت در منزل است، مراکزی که خدمات گرانی دارند و بسیاری از سالمندان امکان استفاده از این امکانات را ندارند. رئیس دانشکده توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی تهران هم با اذعان به گران بودن خدمات مراقبت در منزل می‌گوید: «اگر بخواهیم هزینه این خدمات کمتر شود باید نیروهای پرورش داده شده را در این حوزه به کار بگیریم. یکی از مشکلاتی که در سطح جامعه وجود دارد این است که در حال حاضر دانشجوی ارشد را پرورش می‌دهیم، اما مکانی برای کار این افراد نداریم، باید برای این افراد اقداماتی انجام شود. مراقبت در منزل گزینه خوبی برای این فارغ‌التحصیلان است. در حال حاضر بیشتر مراکز مراقبت در منزل خصوصی هستند و طبیعی است که سالمندان از پس هزینه‌های این مراکز بر نمی‌آیند.ما معتقدیم با نزدیکی حوزه بهداشت به حوزه سالمندی شاید بتوانیم با جلسات آموزشی که برای مراقبین می‌گذاریم، مراقبت در منزل را تا حدودی پوشش بدهیم. نباید از دولت انتظارات زیادی داشته باشیم، باید خودمان بتوانیم اقداماتی انجام بدهیم. مثلاً در حال حاضر دانشجویان سالمندشناسی مقطع ارشد را به مراکز بهداشتی می‌فرستیم تا دانشجویان عادت کنند. ان‌شاءالله بتوانیم این کار را برای مراقبت در منزل هم انجام بدهیم. واقعیت این است که برای سالمندی تا به حال خیلی اتفاق خاصی نیفتاده است و من فکر می‌کنم یکی از اتفاقات خوب، این است که ما وارد مراکز بهداشت شده‌ایم و در حقیقت از کف جامعه شروع کرده‌ایم تا ان‌شاءالله بتوانیم خدمات مفیدی برای جامعه فراهم کنیم.»

نیروی انسانی متخصص کافی 
برای سالمندی وجود ندارد
رئیس دانشکده توانبخشی در پاسخ به این سؤال که آیا تعداد متخصصان سالمندی با وضعیت کشورمان تناسب دارد، می‌گوید: «در حوزه سالمندی دو گروه فعالیت می‌کنند، گروهی به اسم طب سالمندی پزشکانی هستند که تخصص طب سالمندی دریافت می‌کنند و یک گروه دیگر دانشجویان بهداشت و توانبخشی هستند که در مقطع ارشد سلامت سالمندی و در مقطع دکترا سالمند شناسی می‌خوانند و وارد این حوزه می‌شوند. این گروه بیشتر در حوزه آموزش و مراقبت هستند و سرفصل آموزشی(کروکولوم) آنها خیلی قوی نیست. مثلاً بحث توانبخشی سالمندی را فقط در حد یک درس یک واحدی اختیاری می‌گذرانند. این رشته در دانشگاه توانبخشی هست و ما این افراد را وارد حوزه توانبخشی سالمندان می‌کنیم. واقعیت این است که نیروی انسانی متخصص کافی برای سالمندی وجود ندارد. باید با وزارت بهداشت صحبت کنیم تا محل کار فارغ‌التحصیلان سالمندی را مشخص کنند چون این افراد بلاتکلیف هستند بنابراین استخدام این افراد در مراکز بهداشت ایده خوبی است چون می‌خواهیم به شکل پیشگیرانه جلو برویم.» خاتون‌آبادی می‌گوید: «توانبخشی را زمانی برای کسی که مشکل پیدا می‌کند به کار می‌بریم و زمانی تمریناتی می‌دهیم تا فرد دچار آن مشکل نشود مثلاً در بحث تعادل سالمندان و زمین خوردن آنها و شکستگی‌هایی که اتفاق می‌افتد می‌توانیم تمریناتی برای این افراد در نظر بگیریم که این تعادل را پرورش دهند یا به مرحله افتادن نرسند. در حال حاضر این موارد را نداریم و اهداف ما برای ورود به بهداشت این است که این موارد در نظر گرفته شوند.» او می‌گوید: «لازم نیست مشکلات حافظه اتفاق بیفتد تا به دنبال درمان برویم. قبل از شروع این مشکلات می‌توانیم برای آن فکری کنیم. مثلاً 40 درصد افرادی که مبتلا به آلزایمر هستند مبتلا به مشکلات شنوایی هم هستند. 
قبل از اتفاق، می‌توانیم این افراد را شناسایی کنیم و مشکلات آنها را رفع و مدیریت کنیم تا وارد مرحله بعدی نشوند. بنابراین اقداماتی که ما در حوزه توانبخشی سالمندی می‌خواهیم انجام بدهیم را حدود شش ماه پیش به شکل رسمی شروع کرده‌ایم که افتتاح این مرکز یکی از این موارد است. مهم‌ترین هدف اقدامات پیشگیرانه برای سالمندی فعال است. چون معتقدیم بازه زمانی بین 40 تا 60 سال اوج شکوفایی افراد است افراد در این سنین مشغول کار و فعالیت هستند و هیچ وقت فکر نمی‌کنند به زمانی می‌رسند که بدن دچار افت شود، بنابراین برای سالمندی سالم به انجام تمریناتی خاص نیاز داریم. هدف این است که با تمریناتی که انجام می‌دهیم افراد تا قبل از ورود به سالمندی آماده باشند.»

برش

سالمندی بهترین دوران برای یادگیری زبان دوم است
رئیس دانشکده علوم توانبخشی درباره مفهوم ذخیره شناختی می‌گوید: «ذخیره شناختی به این معناست که در طول زندگی فعالیت‌هایی را می‌توانیم انجام بدهیم تا شبکه مغزی ما تقویت شود و اتفاقاتی مثل حافظه و تصمیم‌گیری در طول یک بازه زمانی شکل بگیرد.» خاتون آبادی معتقد است ذخیره شناختی امکان اضافه شدن دارد و همه باید روی این موضوع سرمایه‌گذاری کنند. او می‌گوید: «متأسفانه در بین سالمندان این نگاه وجود دارد که سالمندان هر طوری که هستند همین می‌مانند، یعنی نه توان یادگیری دارند و نه آموزش بر آنها اثری دارد، اما این طور نیست. براساس مطالعات انجام شده، سالمندی بهترین دوران برای یادگیری زبان دوم است، در آموزش فرد فقط مغز را به چالش می‌کشد و این به سالمندی سالم کمک می‌کند.»