زهرا کشوری
دبیر گروه زیست بوم

معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در نامه‌ای خطاب به وزرای محیط‌زیست امارات متحده عربی، بحرین، کویت، عربستان سعودی، قطر و عمان با تأکید بر اینکه «محیط‌زیست، قربانی خاموش منازعات است»، نسبت به تبعات نظامی‌سازی فزاینده در خلیج فارس و دریای عمان هشدار داد و اعلام کرد، این روند می‌تواند امنیت زیستی، غذایی و اقتصادی منطقه را با تهدیدی جدی مواجه کند.
شینا انصاری در این نامه با اشاره به ویژگی‌های اکولوژیک منحصربه‌فرد و شکننده خلیج فارس و دریای عمان تأکید کرده است: «‌این پهنه‌های آبی نقشی حیاتی در تأمین امنیت غذایی، اقتصادی و زیستی میلیون‌ها نفر از ساکنان منطقه دارند و هرگونه بی‌ثباتی یا درگیری نظامی، مستقیماً اکوسیستم‌های دریایی، تنوع زیستی، منابع آب و خاک، کیفیت هوا و سلامت انسان‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد.»
 آرمان خورسند، رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، نیز در گفت‌و‌گو با «ایران» با اشاره به ویژگی‌های جغرافیایی و اکولوژیکی خلیج فارس و دریای عمان، نسبت به تبعات نظامی‌سازی این پهنه‌های آبی برای آینده منطقه هشدار داد و بر لزوم خروج کشورهای منطقه از انفعال تأکید کرد.
رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست از ادامه رایزنی‌های بین‌المللی در این زمینه خبر داد و گفت: «این مسیر ادامه خواهد داشت. ریاست سازمان علاوه بر همتایان منطقه‌ای، با دبیرکل سازمان ملل متحد و همچنین دبیر اجرایی برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد (UNEP) نیز مکاتباتی انجام خواهد داد. این هشدارها را به صورت رسمی به گوش بالاترین مقامات بین‌المللی خواهیم رساند تا خطر نظامی‌گری و بی‌تعهدی نسبت به محیط‌زیست برای جامعه جهانی روشن شود.»
او با اشاره به سابقه تنش‌های نظامی در منطقه، به تحلیل اثرات مخرب دو جنگ بزرگ بر اکوسیستم خلیج فارس و دریای عمان پرداخت و گفت: «ما شاهد جنگ اول و دوم خلیج فارس بودیم که هر دو زمینه‌ساز آسیب‌های شدید به اکوسیستم و وضعیت محیط‌زیست طبیعی این دو پهنه آبی حیاتی و راهبردی شده است.»
 
جنگ نفتکش‌ها
خورسند با اشاره به ریشه‌های این ناامنی زیست محیطی، اظهار کرد: «نخستین مراحل نظامی شدن گسترده این منطقه را می‌توان از میانه جنگ تحمیلی ایران و عراق مشاهده کرد؛ جایی که دولت عراق تصمیم گرفت دامنه جنگ را به خلیج فارس بکشاند و آن را به «جنگ نفتکش‌ها» تبدیل کند.»
رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست با تشریح زنجیره آسیب‌های وارده، خاطرنشان کرد: «از آن نقطه به بعد، با ورود نیروهای فرامنطقه‌ای و ناوگان‌های جنگی به منطقه، شاهد رشد تصاعدی در میزان ورود آلاینده‌ها بودیم. این آلودگی‌ها ناشی از سوخت کشتی‌ها، مونوکسید کربن و سایر موادی است که این شناورها دفع می‌کنند.»
خورسند با اشاره به خلأ نظارت بر شناورهای نظامی افزود: «کشتی‌های نظامی معمولاً در رعایت قوانین و پروتکل‌های کنوانسیون لندن در مورد دفع پسماند (دامپینگ)، نسبت به کشتی‌های تجاری و باری کمتر مورد توجه و بازرسی قرار می‌گیرند. نظارت کمتری بر آنها اعمال می‌شود و به همین نسبت، پایبندی کمتری به این مقررات بین‌المللی دارند.»
وی ادامه داد: «این آسیب‌ها در کنار فاجعه‌ای بود که در جنگ اول خلیج فارس (۱۹۹۱) شاهد آن بودیم؛ یعنی آتش گرفتن چاه‌های نفت کویت. آثار آن فاجعه در آلودگی خاک، بستر دریا و هوا چنان عمیق بود که می‌توان گفت هنوز هم زخم‌هایش در منطقه باقی است.»
خورسند با اشاره به تداوم این روند در جنگ دوم خلیج فارس (۲۰۰۳) تأکید کرد: «متأسفانه جنگ دوم خلیج فارس نیز به همین شکل تکرار شد. هربار نیروهای فرامنطقه‌ای به هر بهانه‌ای وارد منطقه می‌شوند و ناوگان‌های خود را به آب‌های ما می‌آورند. این نوع لشکرکشی‌ها و تحرکات نظامی، پیامدهای مستقیم و غیرقابل جبرانی برای محیط‌زیست این پهنه آبی مشترک به همراه دارد که تا سال‌ها باقی می‌ماند.»
 
بی‌توجهی به کنوانسیون لندن
خورسند با اشاره به اهمیت کنوانسیون‌های بین‌المللی محیط‌زیستی بویژه در شرایط کنونی، به تشریح کنوانسیون لندن پرداخت و گفت: «کنوانسیون لندن مصوب ۱۹۷۲، یکی از مهم‌ترین اسناد بین‌المللی در زمینه ممنوعیت دامپینگ (دفع پسماند) آلاینده‌ها به درون دریاست. این کنوانسیون در کنار سایر معاهدات مکمل مانند کنوانسیون‌های بازل، روتردام و استکهلم، یک چهارچوب حقوقی کامل را تشکیل می‌دهند.»
وی در تشریح اهمیت این کنوانسیون‌ها افزود: «این اسناد بین‌المللی، کشورها و کشتی‌ها را از ریختن انواع زباله‌ها و پسماندهای خطرناک از جمله جیوه، سرب و سایر مواد سمی به درون دریا و پهنه‌های آبی برحذر می‌دارند. رعایت این مقررات برای حفظ حیات دریایی و سلامت اکوسیستم‌های آبی که منطقه ما بشدت به آن وابسته است، حیاتی است.» خورسند با تأکید بر موقعیت ویژه این دو پهنه آبی گفت: «با توجه به وضعیت جغرافیایی، خلیج فارس و دریای عمان بویژه خلیج فارس، پهنه‌هایی نیمه‌بسته محسوب می‌شوند. خلیج فارس یک پهنه کاملاً نیمه‌بسته است و در جاهایی از آن، عمر آبزیان و توان بازسازی محیطی بسیار پایین است؛ به همین دلیل، آلاینده‌ها اثرات بسیار شدیدتر و ماندگارتری بر اکوسیستم آن دارند.»
این کارشناس در ادامه به اقدام اخیر سازمان حفاظت محیط‌زیست در قبال تحولات منطقه اشاره کرد و افزود: «در همین راستا، ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست، نامه‌ای را برای همتایان خود در منطقه که عمدتاً از اعضای کنوانسیون منطقه‌ای «راپمی» ROPME  (کنوانسیون منطقه‌ای کویت برای همکاری در حفاظت از محیط‌زیست دریایی خلیج فارس) هستند، ارسال کردند. این نامه یک هشدار جدی نسبت به روند نظامی‌سازی منطقه بود.»
رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، ضرورت همگرایی منطقه‌ای را این‌گونه تبیین کرد: «پیام اصلی این بود که کشورهای منطقه باید از حالت انفعال خارج شده و صدایی واحد داشته باشند، فراتر از همه مناسبات سیاسی که در این میان وجود دارد. محیط‌زیست حوزه‌ای است که بالاخره همه را متأثر می‌کند؛ مرز نمی‌شناسد و تخریب آن، حیات همسایگان را یکسان به خطر می‌اندازد.»
خورسند با اشاره به سابقه تنش‌های اخیر، نسبت به خطر حملات نظامی به تأسیسات حساس هشدار داد و تصریح کرد: «در نامه مذکور، به این موضوع اشاره شده بود که در جنگ تجاوزکارانه ۱۲‌روزه رژیم صهیونیستی و حمله ناجوانمردانه ایالات متحده به سایت‌های هسته‌ای، ما برای معدود دفعاتی در تاریخ معاصر شاهد حمله نظامی به یک سایت فعال هسته‌ای تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بودیم. این یک رویه خطرناک و بی‌سابقه بود.»
وی با هشدار نسبت به عواقب فاجعه‌بار چنین اقداماتی خاطرنشان کرد: «اگر این حملات ادامه پیدا می‌کرد یا دامنه آن گسترش می‌یافت، واقعاً معلوم نبود چهارچوب این فجایع به کجا می‌توانست ختم شود و تا چه اندازه می‌توانست حیات را در کل منطقه به خطر بیندازد.»
رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست با محکومیت این اقدامات، بر مسئولیت کشورهای منطقه برای واکنش فعال تأکید کرد و گفت: «با این بی‌مسئولیتی رژیم صهیونیستی و دولت ایالات متحده، ضرورت دارد کشورهای منطقه موضعی فعال‌تر داشته باشند. هر چقدر طرف مقابل شما بی‌مسئولیت‌تر عمل کند، مسئولیت اخلاقی، قانونی و عقلی شما را برای بلند کردن این صدا و ایجاد حساسیت عمومی و جهانی در برابر این نوع اعمال، بیشتر می‌کند. باید این حلقه حساسیت را تکمیل کرد و صدای واحدی از سوی همه کشورهای منطقه علیه این تهدیدات بود.»
 
دشمنی با محیط‌زیست
خورسند، با اشاره به رویکرد دولت جدید ایالات متحده، خروج این کشور از پیمان‌های بین‌المللی محیط‌زیستی را محکوم کرد و از پیگیری هشدارهای ایران در بالاترین سطوح بین‌المللی خبر داد. او با اشاره به تحولات سیاسی در عرصه جهانی اظهار کرد: «به خصوص در دولت دوم ترامپ، شاهد روی کار آمدن یک جریان بی‌قانون در ایالات متحده هستیم که به طور رسمی و یک به یک از تمام پیمان‌ها و کنوانسیون‌های محیط‌زیستی خارج می‌شود. در واقع می‌توان گفت یکی از محورهای دشمنی این جریان، دشمنی با محیط‌زیست و نادیده گرفتن تعهدات بین‌المللی در این حوزه است.»
وی با تأکید بر اهمیت اقدام اخیر سازمان حفاظت محیط‌زیست، افزود: «در چنین شرایطی، ابتکاری که از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران انجام شد، تلاشی برای هشدار دادن و تحذیر نسبت به این روند خطرناک بود. این اقدام، تقاضایی از همتایان منطقه‌ای ما بود که در برابر این تهدیدات سکوت نکنند و مسئولیت تاریخی و منطقه‌ای خود را انجام دهند.»
 
سازوکارهای شکست‌خورده‌ بین‌المللی
خورسند با وجود ناامیدی از کارآمدی سازوکارهای موجود، بر ضرورت استفاده از تمام ظرفیت‌های دیپلماتیک تأکید کرد و افزود: «ما همه امروز در وضعیتی هستیم که مطمئنیم بسیاری از سازوکارهای بین‌المللی شکست خورده‌اند و نتوانسته‌اند به رسالت اصلی خود عمل کنند. اما این به هیچ وجه به این معنا نیست که ما از هر نوع ظرفیتی که برای ابراز مواضع بحق خود داریم، صرف‌نظر کنیم. وظیفه داریم از تمام ابزارهای ممکن برای دفاع از محیط‌زیست منطقه استفاده کنیم.»