بزرگداشت بیست و یکمین سال درگذشت پدر گرافیک نوین ایران

میراث ممیز؛ فراتر از هنر گرافیک

گروه فرهنگی ـ سعیده احسانی‌راد/ مراسم بیست‌ویکمین سالگرد درگذشت مرتضی ممیز، آخرین جمعه آبان‌ماه در خانه هنرمندان ایران برگزار شد. نمایش عکس‌های او و آثار «اریش برشبول»، طراح و گرافیست سوئیسی، فرصتی بود تا دوستان و شاگردانش از «آقا مرتضی» و تأثیر ماندگار او بر هنر گرافیک و زندگی اطرافیانش بگویند؛ استادی که به آنان آموخت خوب ببینند و با نگاه انسانی و خلاق خود در ذهن اطرافیانش ماندگار شد.

 بنیاد ممیز در اندیشه تغییر شیوه بزرگداشت‌ها
انوشیروان ممیز، مسئول بنیاد مرتضی ممیز، درباره فعالیت‌های این بنیاد به «ایران» گفت: «بنیاد مرتضی ممیز مؤسسه‌ای است که طی این ۲۰ سال بزرگداشت‌های استاد ممیز را برگزار کرده است. در این بزرگداشت‌ها، تصویرسازی‌های استاد، از جمله تصویرسازی داستان‌های قرآن، کتاب هفته و فرهنگ و زندگی، در کنار پوسترها، نشانه‌ها و روی‌ جلدهای او به نمایش درآمده‌اند. همچنین گزیده‌ای از آثار طراحان خارجی ارائه شده تا این هنرمندان به طراحان گرافیک ایران معرفی شوند. البته تصمیم داریم از سال آینده شیوه برگزاری را تغییر دهیم.»
او درباره معیار انتخاب طراحان خارجی توضیح داد: «با توجه به اینکه استاد ممیز عضو انجمن بین‌المللی طراحان گرافیک بودند، تلاش کردیم آثاری از هم‌نسلان ایشان و نیز طراحانی را نمایش دهیم که نسل بعدی و از شاگردانشان بودند؛ به‌طور کلی، طراحانی هم‌دوره و هم‌رده استاد ممیز.»
مسئول بنیاد ممیز از دیجیتالی‌کردن تمام آثار این هنرمند و اهدای یک نسخه از آنها به کتابخانه ملی خبر داد و خصوصی‌ بودن بنیاد و محدودیت منابع مالی را از موانع راه‌اندازی موزه‌ای برای استاد ممیز دانست.
او برگزاری بزرگداشت‌ها را حاصل تلاش ساعد مشکی و بهروز متین‌صفت دانست و درباره نمایشگاه عکس‌ها گفت: «مجموعه‌ای از عکس‌هایی را که استاد ممیز در طول زندگی عکاسی کرده بودند، گردآوری و همه اسلایدها را اسکن کردیم. از میان آنها گزیده‌ای انتخاب شد و حدود ۵۵ عکس در گالری ممیز خانه هنرمندان به نمایش درآمد. در کنار آن، نمایشگاهی از آثار اریش برشبول، طراح ۴۶ساله سوئیسی برگزار شد که کارهای مدرن و جذابی دارد.»

 نظام آموزشی باید اصلاح شود
ابراهیم حقیقی، طراح گرافیک، درباره نقش ممیز در تربیت نسل‌های بعدی گفت: «یک طراح گرافیک به‌عنوان معلم کار خودش را می‌کند؛ اینکه دانشجو از آموزش استفاده و آن را درک کند یا نه، به خودش بستگی دارد. من در طول ۳۰ سال تدریس، شش‌هزار دانشجو داشته‌ام. قطعاً اگر ۱۰ درصد آنها طراح گرافیک شده باشند، بسیار خوب است. بعضی‌ها هم اصلاً درک نمی‌کنند و علاقه‌ای ندارند و فقط به‌دنبال گرفتن مدرک بوده‌اند.»
او درباره وضعیت نسل جدید گرافیست‌ها افزود: «اینکه بتوانیم آثار نخبه‌ای مانند استاد ممیز را در کارهای گرافیست‌های این دوره ببینیم، امیدواری ماست؛ آثاری که با کارهای پیشکسوتان قابل قیاس باشند. این امیدواری وقتی ضعیف می‌شود که خروجی کارهایی را که از دانشگاه‌ها بیرون می‌آیند، چندان موفق نمی‌بینیم. با وجود تعدد دانشکده‌ها در سراسر ایران و شمار بسیار زیاد فارغ‌التحصیلان، در بعضی دفاتر گرافیک برای پیدا کردن طراح با دشواری روبه‌رو هستم. نمی‌دانم این فارغ‌التحصیلان کجا می‌روند. باید سازوکار و نظام آموزشی اصلاح شود تا طراح گرافیک نخبه تربیت شود.»
حقیقی در پاسخ به این پرسش که ماندگاری جایگاه ممیز در ذهن شاگردان و دوستانش و قدرشناسی آنان از او ناشی از چیست، گفت: «فقط می‌توانم بگویم استادی.»
 ممیز یک انسان کامل بود
ایرج میرزا علیخانی، طراح گرافیک، درباره جایگاه جهانی ممیز گفت: «اصولاً هر هنرمندی که هنرمند مؤلف نامیده می‌شود، چنین خاصیتی در سطح جهان دارد. ما از بسیاری از هنرمندانی که از آنها الهام می‌گیریم، در درجه اول به‌خاطر خالص‌ بودن و ایرانی‌ بودن طرح‌هایشان تأثیر می‌پذیریم و آن طرح‌ها بر دیگران نیز اثر می‌گذارند. به‌جرأت می‌توانم بگویم این دو از مهم‌ترین ویژگی‌های هنرمند مؤلف‌اند. خود استاد ممیز معتقد بودند که از بسیاری از پوسترهای لهستانی الهام گرفته‌اند.»
او درباره ارتباط عاطفی ممیز با شاگردانش و ماندگاری تأثیر او گفت: «معتقدم وقتی هر انسانی به‌ سمت کامل‌ شدن قدم برمی‌دارد، فراتر از وجود خودش حرکت می‌کند و حتماً بر اطرافیانش تأثیر می‌گذارد؛ به‌ویژه کسانی که ارتباطی خاص با او دارند، مانند شاگردانش. مرتضی ممیز واقعاً در حیطه هنر و گرافیک یک انسان کامل بود و توانست ارزش‌های خودش را نشان دهد.»
میرزا علیخانی در پاسخ به پرسشی درباره آنچه از کلاس‌ها و محافل ممیز به خاطر دارد، گفت: «اینکه انسان باشیم و بتوانیم خوب ببینیم.»

 ممیز نبض زمانه را درک می‌کرد
سیف‌الله صمدیان، عکاس و فیلمساز با اشاره به نگاه عکاسانه ممیز گفت: «ممیز فراتر از گرافیک در عکاسی نیز نگاهی زنده و رها از روزمرگی داشت؛ نگاهی کودکانه و عمیق به جهان که او را از صرفِ نگاه‌کردن به دیدنِ واقعی پیرامون و روابط اجتماعی می‌رساند.» او مجموعه عکس‌های ممیز از دیوارنوشته‌های سال‌های اول انقلاب را نمونه‌ای از درک او از زمانه دانست و ادامه داد: «ممیز، بی‌آنکه عکاس مستند یا فتوژورنالیست به معنای کلاسیک باشد، نبض زمانه را درک می‌کرد. نمونه درخشان این رویکرد، مجموعه عکس‌های او از دیوارنوشته‌های سال‌های اول انقلاب است؛ ثبت هوشمندانه کشمکش‌ها، خط‌ها، شعارها و تحولات بصری خیابان‌های تهران با دوربینی ساده. او در این قاب‌ها نه‌ فقط دیوارها، بلکه تاریخ و تب‌وتاب یک ملت را ثبت کرد.» صمدیان با اشاره به نگاه کودکانه ممیز به جهان افزود: «وقتی به خود ممیز نگاه می‌کردم و از خودم می‌پرسیدم چه شد که این آدم این‌قدر بزرگ شد، می‌دیدم برخلاف سبیل‌های مواج و پرپشتش، مثل یک کودک به جهان نگاه می‌کرد. همین نگاه کودکانه به بزرگ‌ترین ثروت زندگی‌اش تبدیل شد. اگر هر کدام از ما کمی از این نگاه را درک کنیم و به آن عمل کنیم، می‌توانیم عکاس زندگی شویم؛ حتی بی‌آنکه دوربینی داشته باشیم؛ یعنی به‌جای صرفاً نگاه‌ کردن، بتوانیم ببینیم.» به اعتقاد صمدیان، عکس‌های به‌جامانده از ممیز ادامه همان نگاه گرافیکی و شاعرانه‌اند؛ نگاهی که از دل آشفتگی‌های پیرامون، روایتی اصیل و ماندگار از
 زندگی می‌سازد.

 ۵۵ عکس از ممیز در خانه هنرمندان
در پایان مراسم، نمایشگاه عکس‌های ممیز و آثار تایپوگرافی اریش برشبول با حضور ابراهیم حقیقی و جمعی از گرافیست‌های پیشکسوت افتتاح شد. عکس‌های ممیز از دیوارنوشته‌های سال‌های اول انقلاب نیز به نمایش درآمد. همچنین فیلمی از اریش برشبول درباره آشنایی‌اش با ممیز و آثاری که با الهام از این هنرمند خلق کرده است، برای حاضران پخش شد.

 

از تصویرسازی تا تأسیس انجمن طراحان گرافیک
مرتضی ممیز در تحول سلیقه بصری جامعه، آموزش گرافیک و شکل‌گیری نهادهای صنفی این هنر نقشی اساسی داشت. تحول تصویرسازی: ممیز در همکاری با احمد شاملو در «کتاب هفته»، با تصویرسازی‌هایی متناسب با فضای داستان‌های گوناگون، رویکردی تازه در این هنر ارائه کرد و در تحول سلیقه بصری جامعه سهم داشت. آموزش گرافیک: حضور در کلاس‌های عمومی ممیز در سال ۱۳۴۷ و سفر دانشجویی به کاشان، دانشجویان را با هنر مدرن و نگاهی تازه به محیط پیرامون آشنا کرد. تلاش‌های او نیز در سال ۱۳۴۸ به تأسیس رسمی رشته گرافیک در دانشگاه انجامید. سینما و تبلیغات: طراحی پوسترهای سینمایی و جشنواره‌ها و فعالیت در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، در کنار هنرمندانی چون فرشید مثقالی و علی‌اکبر صادقی به شکل‌گیری دوره‌ای درخشان در گرافیک ایران کمک کرد. تشکل‌های صنفی: ممیز با پیگیری تشکیل تعاونی، تعیین تعرفه‌های خدمات گرافیکی و تأسیس انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، در سامان‌دهی فعالیت حرفه‌ای گرافیست‌ها نقش مهمی داشت.