سند ملی تکامل دوران اوایل کودکی با تأکید بر سلامت، تغذیه، امنیت و یادگیری تدوین شد

هشت سال اول زندگی زیر چتر حمایت دولت

تکامل دوران اوایل کودکی به رشد جسمی محدود نمی‌شود و ابعاد شناختی، کلامی، حرکتی،‌اجتماعی،عاطفی، روانی و معنوی را نیز در بر می‌گیرد

سمیه افشین فر
گروه اجتماعی

توجه به دوران کودکی و سال‌های اول زندگی، به دلیل تأثیر عمیقی که بر شکل‌گیری شخصیت، سلامت جسمی و روانی و توانمندی‌های فرد در سال‌های بعد دارد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بسیاری از مهارت‌های شناختی، عاطفی، اجتماعی و ارتباطی انسان در همین سال‌ها شکل می‌گیرد و کیفیت مراقبت، تغذیه، امنیت و فرصت‌های یادگیری در این دوره می‌تواند مسیر زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل در بیست‌ویکمین جلسه شورای‌عالی سلامت و امنیت غذایی، توجه به دوران کودکی و سال‌های اول کودکان مورد توجه قرار گرفته و سند ملی تکامل دوران اوایل کودکی و فرزندپروری ایرانی ـ اسلامی با هدف ایجاد فرصت‌های برابر برای رشد و شکوفایی کودکان، از زمان انعقاد نطفه تا پایان هشت‌سالگی تدوین شده است؛ سندی که با تأکید بر نقش محوری خانواده، سلامت جسم و روان، تغذیه، امنیت، مراقبت والدین و یادگیری اولیه، تلاش می‌کند حمایت از کودکان را از مجموعه‌ اقداماتی پراکنده به برنامه‌ای هماهنگ و بین‌بخشی تبدیل کند.
این سند با رویکردی خانواده‌محور، عدالت‌محور و پیشگیرانه تدوین شده است تا با تعیین وظایف دستگاه‌های مسئول، زمینه دسترسی عادلانه همه کودکان به خدمات مراقبتی و فرصت‌های رشد و یادگیری را فراهم کند.
این سند همچنین با توجه به ضرورت حمایت از مادران در دوران بارداری، زایمان و شیردهی، بر این موضوع تأکید می‌کند که تکامل کودک را نمی‌توان صرفاً به مراقبت‌های پس از تولد محدود کرد، بلکه باید از پیش از بارداری و حتی مرحله انتخاب همسر، زمینه‌های لازم را برای شکل‌گیری یک محیط سالم و حمایتگر فراهم کنیم. دکتر رضا سعیدی رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با تشریح ابعاد مختلف این سند، از ضرورت تدوین آن، اهداف و مسئولیت دستگاه‌های اجرایی و همچنین جایگاه سلامت روان کودکان در این برنامه ملی می‌گوید.
او با اشاره به جایگاه تربیت کودک در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی به «ایران» می‌گوید: «در آموزه‌های دینی، توجه به مراحل مختلف رشد و تکامل کودک مورد تأکید قرار گرفته است. موضوعاتی مانند روزی حلال و آرامش مادر در دوران بارداری، از جمله مواردی هستند که در شکل‌گیری شخصیت اخلاقی کودک اهمیت دارند.»
به گفته او، در نظام حقوقی کشور نیز حمایت از سلامت، کرامت و حقوق کودک و فراهم‌کردن زمینه رشد و شکوفایی استعدادهای او مورد توجه قرار گرفته است. اصول مختلف قانون اساسی، از جمله اصول مرتبط با جایگاه خانواده، حقوق زنان، تأمین اجتماعی، خدمات بهداشتی و درمانی و آموزش و پرورش، در کنار قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب 1399 و قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مصوب 1400، ظرفیت‌های قانونی لازم برای حمایت از کودکان و خانواده‌ها را فراهم کرده‌اند.
سعیدی با بیان اینکه چارچوب مفهومی سند بر ارتباط میان عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و محیطی استوار است، توضیح می‌دهد: «وضعیت تکامل کودک تنها به عوامل ژنتیکی و زیستی وابسته نیست، بلکه کیفیت محیط زندگی، تغذیه، سلامت، مراقبت والدین، فرصت‌های یادگیری، امنیت و شرایط اقتصادی و اجتماعی خانواده نیز در آن نقش دارند. بر همین اساس، پنج مؤلفه اصلی سلامت مطلوب، تغذیه کافی، امنیت و ایمنی، مراقبت پاسخگو و فرصت‌های یادگیری اولیه در این سند به‌عنوان ستون‌های مراقبت پرورش‌دهنده در نظر گرفته شده است.»
به گفته سعیدی، عدالت، حقوق کودک، ارزش‌های ایرانی ـ اسلامی، مشارکت خانواده و جامعه و پیشگیری از آسیب‌ها نیز از اصولی هستند که در تمام بخش‌های سند مورد توجه قرار گرفته‌اند.

چرا به تدوین سند ملی 
نیاز داشتیم؟
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، درباره پیشینه تدوین این سند می‌گوید: «سند ملی تکامل دوران اوایل کودکی اولین‌بار در سال 1395 توسط دبیرخانه شورای سلامت و امنیت غذایی تدوین شد، اما در آن زمان به مرحله تصویب در هیأت دولت نرسید.»
او با اشاره به ضرورت روزآمدسازی برنامه‌های مرتبط با رشد و تکامل کودکان می‌گوید: «سند جدید با رویکردی پیشگیرانه، خانواده‌محور، عدالت‌محور و با تأکید بر مشارکت بین‌بخشی و اجتماعی تدوین شده است.»
به گفته او، در این سند سه محور اصلی تقویت اقدامات جاری و اثربخش، آگاه‌سازی و توانمندسازی عمومی خانواده‌ها و کارکنان و حمایت ویژه از اقشار آسیب‌پذیر دنبال می‌شود.
دکتر سعیدی با تأکید بر اینکه ارزش‌های ایرانی ـ اسلامی مبنای تدوین این سند قرار گرفته‌اند، توضیح می‌دهد: «احترام به کرامت و شأن انسانی کودک، برخورداری عادلانه از محبت و رفتار شایسته والدین، دسترسی برابر به فرصت‌های رشد و تکامل، حق بازی، تفریح و ورزش و محافظت در برابر حوادث و مخاطرات از جمله اصول مورد تأکید هستند.»
او همچنین حمایت از کودکان فاقد سرپرست مؤثر و توجه به جایگاه و نیازهای مادران در دوران بارداری، زایمان و شیردهی را از دیگر محورهای این سند برمی‌شمارد و می‌گوید: «تحکیم بنیان خانواده به‌عنوان اولین بستر رشد و تکامل کودک، یکی از مبانی اصلی این برنامه ملی است.»
از سلامت جسمی
تا رشد شناختی و عاطفی
هدف نهایی سند ملی تکامل دوران اوایل کودکی، ارتقای وضعیت رشد و تکامل همه‌جانبه کودکان در ابعاد شناختی، جسمی، کلامی، حرکتی، اجتماعی، عاطفی ـ روانی و معنوی تا پایان هشت‌سالگی است. دکتر سعیدی با اشاره به اهداف راهبردی این سند می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین اهداف، افزایش آگاهی و توانمندسازی خانواده‌ها، به‌ویژه مادران، مراقبان و مربیان درباره مراقبت همه‌جانبه از کودک از زمان انعقاد نطفه تا پایان دو سالگی است.»
به گفته او، در کنار این موضوع، تقویت مهارت‌های پایه و یادگیری اولیه تا پایان هشت‌سالگی، ارتقای دسترسی عادلانه کودکان به خدمات مراقبتی و فرصت‌های یادگیری و بهبود محیط‌های زندگی و آموزش کودکان نیز دنبال می‌شود. او همچنین ایجاد نظام حکمرانی داده، پایش و ارزشیابی تکامل دوران اوایل کودکی را از دیگر اهداف این سند عنوان می‌کند، موضوعی که می‌تواند امکان ارزیابی میزان تحقق اهداف و شناسایی نقاط ضعف در ارائه خدمات را فراهم کند.

وزارت بهداشت 
به‌تنهایی مسئول نیست
یکی از موضوعات مهم در اجرای این سند، تقسیم وظایف میان دستگاه‌های اجرایی و جلوگیری از موازی‌کاری در ارائه خدمات به کودکان و خانواده‌هاست.
دکتر سعیدی می‌گوید: «وزارت بهداشت در بخش مهمی از مداخلات سند، دستگاه مسئول است و سازمان بهزیستی و دستگاه‌های حوزه تعلیم و تربیت نیز در اجرای برنامه‌ها با این وزارتخانه همکاری خواهند کرد.» به گفته او، استقرار بسته واحد آموزش و مشاوره والدین در مراحل پیش از بارداری، بارداری، زایمان، دوران نوزادی و شیردهی، از جمله مسئولیت‌های وزارت بهداشت است. همچنین روزآمدسازی محتوای آموزشی، ارتقای صلاحیت مراقبان سلامت، آموزش و بازآموزی کارکنان و راه‌اندازی بستر ملی چندرسانه‌ای و چندزبانه برای اطلاع‌رسانی به خانواده‌ها در دستور کار قرار دارد.
سعیدی با اشاره به اهمیت حمایت از خانواده‌های کم‌برخوردار می‌گوید: «اجرای بسته مراقبت یکپارچه شامل خدمات سلامت جسمی و روانی، مشاوره، تغذیه، مکمل‌های ضروری و حمایت‌های اجتماعی و غذایی برای این خانواده‌ها نیز پیش‌بینی شده است. تقویت برنامه زایمان ایمن و تکریم مادر، تماس پوست‌ به‌ پوست مادر و نوزاد، مراقبت آغوشی، آغاز زودهنگام شیردهی و پایش کیفیت خدمات در بیمارستان‌ها از دیگر اقداماتی است که در این سند مورد توجه قرار گرفته است.»
به گفته سعیدی، پیگیری رشد و تکامل کودکان زیر دو سال، غربالگری و ارجاع به‌موقع، حمایت از سلامت روان والدین و ثبت و پیگیری الکترونیک خدمات نیز در زمره برنامه‌های پیش‌بینی‌شده قرار دارد. 
او می‌گوید: «مسئولیت اجرای این سند تنها برعهده وزارت بهداشت نیست. سازمان بهزیستی، دستگاه‌های تعلیم و تربیت و شورای عالی فضای مجازی نیز در بخش‌هایی از آن مسئولیت مستقیم دارند. برای نمونه، توانمندسازی مراقبان کودک در کودکستان‌ها، مراکز شبانه‌روزی و خانواده‌های میزبان و همچنین صیانت از کودکان در برابر آسیب‌های فضای مجازی از جمله موضوعاتی است که با مسئولیت سایر دستگاه‌ها دنبال خواهد شد.»

 

برش

سلامت روان کودکان یکی از محورهای اصلی سند است
سعیدی در پاسخ به این پرسش که سلامت روان کودکان تا چه اندازه در سند مورد توجه قرار گرفته است، می‌گوید: «تکامل دوران اوایل کودکی به رشد جسمی محدود نمی‌شود و ابعاد شناختی، کلامی، حرکتی، اجتماعی، عاطفی ـ روانی و معنوی را نیز دربرمی‌گیرد.»
به گفته او، توجه به محیط امن و حمایتگر، کیفیت مراقبت والدین، سلامت روان خانواده و محافظت از کودکان در برابر غفلت و آسیب‌های محیطی و فضای مجازی، از جمله موضوعاتی است که در این سند پیش‌بینی شده است. تحقق اهداف سند نیازمند حکمرانی یکپارچه، تقسیم کار روشن میان دستگاه‌های مسئول، تأمین منابع پایدار و استقرار نظام ملی پایش و ارزیابی است، زیرا بدون هماهنگی میان بخش‌های سلامت، آموزش، حمایت اجتماعی و نهادهای عمومی، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم همه کودکان از فرصت‌های برابر برای رشد و شکوفایی برخوردار شوند.