روایتی از فیلم مستند «درختان کهنسال ایران» و راز تبار کهن‌ترین زندگان ایران
پناه می‌برم به درخت‌ها از آدم‌ها
از هوشنگ ابتهاجی که متن را پسندید تا هدیه تهرانی دغدغه مند و شهاب حسینی که راوی شد
نرگس عاشوری
گروه فرهنگی
«بانوی زیبا و پرجلوه، کهنسال‌ترین ایرانی زنده است؛ با تاجی که به ۱۴۱ مترمربع می‌رسد و دست‌کم ۲۸۰۰ سال نفس کشیده است.» جمله را که می‌شنوی، منتظر نام زنی هستی. اما بانو یک درخت اُرس است، در شهرستانک و صدای شهاب حسینی این را آرام و بی‌شتاب روی تپه‌های البرز می‌گذارد. ما پیش از آن‌که تاریخ‌مان مدون شود، پیش از آن‌که پای سلسله‌ها به خاک این فلات باز شود، زیر سایه‌سار همین اُرس شهرستانک تنفس می‌کردیم؛ موجوداتی که به تعبیر نریشن فیلم، «پیش از ورود آریایی‌ها به فلات ایران، قبل از تشکیل جوامع و طلوع نخستین بارقه‌های تمدن زیسته و پس از آن خواهند زیست. ما و همه تاریخ پرفراز و نشیب‌مان در برابر آنها تنها یک نمایش کوتاه و پر سروصداییم.» حمید کریلی چند ماه در کشور گشته تا کهن‌ترین درخت‌ها را ببیند و شش گونه آن را ثبت کند: چنار، سرو، گردو، نوش، ارس و بنه. او کارگردان، پژوهشگر و تصویربردار فیلم است. «درختان کهنسال» که این روزها در پلتفرم هاشور آنلاین اکران می‌شود.»
موازنه اخلاقی انسان و سایه
فیلم با علف‌های ناپایدار «سیزاب» (ورونیک ایرانی) جان می‌گیرد؛ آبی‌های ظریفی که بیش از دو هفته بهار را تاب نمی‌آورند، تا پرتاب‌مان کند به سینه فراخ ارس‌های چندهزارساله. این قیاس هندسی میان زمان ما و زمان درختان، ستون فقرات فلسفی نگاه فیلمساز را می‌سازد. کارگردان این اثر در توصیف این انتخاب می‌گوید: «ما انسان‌ها با میانگین عمری 80-70 ساله، برای گل سیزاب دلسوزی می‌کنیم که چه عمر اندکی دارد؛ اما واقعیت این است که یک ارس کهنسال شاید همین حس را به ما دارد. این نگاه که تفاوت طول زیست موجودات چقدر می‌تواند غرور و اندوه انسان خودآگاه را دستخوش تغییر کند.» او انسان را مسافری پرمصرف در بستر طبیعت می‌داند و درخت را ساکنی صبور؛ هشداری ملایم به اشرف مخلوقاتی که توهم بقا دارد. به باور او، فیلم مرثیه‌ای برای اخلاق فراموش‌شده رقابت و احترام در آینه حیات نباتی است: «درخت برای حیات فقط جای کوچکی می‌خواهد تا ریشه‌اش را مستقر کند و اندکی آفتاب و خاک، اما انسان با طمع و شتابی فزاینده جهان را می‌بلعد. درختی، درخت دیگر را تکه‌تکه نمی‌کند، بلکه تنها تلاش می‌کند قد بکشد و بالاتر برود.»
صدایی که متن را برداشت
این سفر صدایی می‌خواست که از پسش بربیاید. کریلی درباره همراهی شهاب حسینی می‌گوید: «از همان ابتدا به عنوان راوی با اشتیاق کامل آمد.» متن فیلم ادبی و سنگین است و ضبط حدود چهارصد دقیقه نریشن، کار ساده‌ای نبود. به گفته سازنده، «سواد ادبی بالای شهاب حسینی باعث شد متن‌های سنگین و ادبی فیلم بدون کمترین لغزش در همان برداشت‌های اول جان بگیرند.» نتیجه صدایی است که
باوقار با موضوع کنار آمده و خودنمایی ندارد.
در ستایش یار یا سایه‌سار ارس؟
ادبیات کلاسیک ما قرن‌هاست در بند کشیدگی و خرمی «سرو» است، در حالی که فلات ایران تاب‌آوری و ایستادگی‌اش را وام‌دار «ارس» بوده؛ درختی که قرن‌ها در ارتفاعات یخ‌زده سنگ را شکافته و پیش آمده است. کریلی معتقد است نباید این شکاف میان گیاه‌شناسی و شعر کلاسیک را به بی‌مهری قدما تعبیر کرد: «شاعران سده‌های هفتم و هشتم در تقسیم‌بندی‌های گیاهی وسواس آزمایشگاهی امروز ما را نداشتند و ارس‌های کوهستانی را هم گونه‌ای از سرو می‌دانستند، کمااینکه هنوز هم نام محلی‌اش سرو کوهی است. اقبال مکرر شعر و نگارگری به سرو، برآمده از تقارن چشم‌نواز قامت آن و سبزی همیشگی‌اش در برابر تازیانه سرما بود، همان‌طور که سعدی شیرین‌سخن می‌سراید: نه هر درخت تحمل کند جفای خزان/ غلام همت سروم که این قدم دارد»
ژنوم هزاره‌ها و میراث خوشنویس
در پس زیبایی‌شناسی قاب‌های مستند، پشتوانه‌ای پژوهشی جریان دارد که چهره شاخص آن مهندس مصطفی خوشنویس است؛ پژوهشگری خستگی‌ناپذیر که بقای ارس‌های ایران را وظیفه شخصی خود می‌داند. کریلی درباره ضرورت تکثیر این پایه‌ها می‌گوید: «پایه‌ای مثل ارس کرچان که بیش از ۱۴۰۰ سال دوام آورده، حامل ژنتیکی نایاب و مقاوم در برابر بیماری‌ها و بلاهای فلات است؛ همان‌طور که در مستند می‌بینید، تکثیر ۵۱۳ نهال از بذر این درخت و کاشت آن توسط کوهنوردان، ذخیره‌ای استراتژیک برای فردای ایران است.»
تیتراژ پایانی مستند حامل نام‌هایی است که حضور معنوی‌شان در اثر سایه انداخته؛ از ابتهاجی که کلامش به پایداری همین درختان کهنسال است تا بازیگری که دغدغه بوم‌شناختی‌اش بر هر چیز پیشی می‌گیرد. کریلی از حسرت همکاری با سایه و گفت‌وگو با هدیه تهرانی پرده برمی‌دارد: «انتخاب اول من برای روایت مستند، استاد هوشنگ ابتهاج (سایه) بود؛ هم به واسطه صدای آرامش‌بخش و هم نگاه ستایش‌آمیزی که همیشه به ماهیت درخت داشتند. متن را از طریق دخترشان فرستادم و خوشبختانه پسندیدند، اما به دلیل بیماری و کهولت سن، توان همراهی با این اثر طولانی را نداشتند. گزینه بعدی سرکار خانم هدیه تهرانی بود که فراتر از لحن زیبا، تعهد و پیشگامی‌شان در کمپین‌های محیط‌زیستی برایم اهمیت داشت. ایشان متن را تحسین کردند اما به دلیل حساسیت وسواس‌گونه روی مستندات علمی ارقام و تداخل زمانی پروژه‌هایشان، این همراهی میسر نشد و نام هر دو بزرگوار به رسم ارادت در پایان اثر ماندگار شد.» فیلم که تمام می‌شود، تصویر ارس شهرستانک هنوز چند لحظه در ذهن می‌ماند. چند روز بعد، سر راهی به درختی کهن می‌رسی و بی‌آن‌که قصد کرده باشی، قدم‌هایت آهسته می‌شود. دلیلش را نمی‌دانی. شاید چون می‌دانی این درخت پیش از تو اینجا بوده و بعد از تو هم می‌ماند؛ ریشه‌اش را رها نکرده، قرن‌ها ایستاده و رفت‌وآمد آدم‌ها را دیده. کنارش که می‌ایستی، چیزی در تو آرام می‌گیرد و لحظه‌ای فراموش می‌کنی که رهگذری. شاید «درختان کهنسال ایران» همین لحظه کوتاه را می‌خواست به تماشاگرش برگرداند.
