چه کسی تصور می‌کرد در میانه تابستان (چهارم مرداد ۱۳۶۶) ، در حالی که تهران روزی گرم را پشت سر می‌گذاشت، چند دقیقه باران و رعدوبرق در ارتفاعات شمالی شهر، به یکی از مرگبارترین حوادث طبیعی تاریخ پایتخت تبدیل شود؟
حوالی ساعت یک بعدازظهر، صدای غرش و طغیان ناگهانی رودخانه از دره‌های دربند و گلابدره برخاست. جریانی سهمگین از آب، گل‌ولای، سنگ و تنه درختان به راه افتاد و در مسیری که از دامنه‌های البرز تا قلب تجریش امتداد داشت، خانه‌ها، مغازه‌ها، خودروها و زندگی صدها نفر را با خود برد. میدان تجریش، بازار و خیابان‌های اطراف در چند دقیقه به صحنه‌ای از ویرانی تبدیل شدند. بخشی از سیلاب وارد خیابان‌های اطراف شد تا خیابان شریعتی و حوالی میرداماد ادامه یافت. سیل تجریش پس از نزدیک به چهار دهه، همچنان یکی از تلخ‌ترین خاطرات جمعی تهرانی‌هاست. ابعاد انسانی حادثه هولناک بود. شمار جانباختگان حدود ۳۰۰ نفر و در برخی روایت‌ها بیش از این رقم اعلام شده است. برخی از قربانیان نیز هرگز پیدا نشدند. بسیاری از مردم در بازار تجریش، خیابان دربند و مسیرهای اطراف گرفتار شدند. سیلاب وارد بازار و تکیه بزرگ تجریش شد و به مسجد همت و محوطه امامزاده صالح(ع) رسید. زیرگذر در حال ساخت میدان تجریش نیز از نقاطی بود که آب به داخل آن نفوذ کرد و شماری از افراد در آن گرفتار شدند.

پایتختی که رودخانه‌ها را 
فراموش می‌کند
عجیب است که تهران در روزهای خشک، رودخانه‌های سرکشش را به یاد نمی‌آورد. بسیاری از مسیل‌ها در میان بزرگراه‌ها، پل‌ها، دیوارها و ساختمان‌ها پنهان شده‌اند و روددره‌های شمالی شهر، گاه بیشتر به تفرجگاه و مسیر عبور خودرو و گردشگر شباهت دارند تا آبراهه‌هایی که در روزهای بارانی باید حجم بزرگی از روان‌آب ارتفاعات البرز را به دشت تهران منتقل کنند. اما کافی است بارش شدیدی در ارتفاعات آغاز شود تا رودخانه‌های نادیده گرفته شده خود را بر ذهن فرموشکار شهر تحمیل کنند. آب از مسیرهای طبیعی پایین می‌آید، با سنگ و گل‌ولای همراه می‌شود و هر سازه‌ای که راه عبورش را تنگ کرده باشد، از سر راه خود برمی دارد. یک مسأله مشترک در پس همه حوادث سیلابی پایتخت دیده می‌شود و آن نسبت نامتوازن توسعه شهری با مسیر طبیعی آب است.
سیل تجریش نشان داد که ترکیب بارندگی ناگهانی، شیب کوهستان، حوضه آبریز کوچک و مداخلات انسانی در مسیر رودخانه می‌تواند فاجعه‌ای بزرگ بسازد. اولین درس آن، ضرورت حفظ حریم و بستر رودخانه‌ها و جلوگیری از ساخت‌وساز و ایجاد مانع در مسیر طبیعی آب است. دوم، لزوم پایش بارش و جریان آب در ارتفاعات و ایجاد سامانه هشدار سریع است، زیرا در حوضه‌هایی مانند گلابدره، فاصله زمانی میان بارش و رسیدن سیلاب به مناطق مسکونی ممکن است بسیار کوتاه باشد.
 درس سوم، توجه به ایمنی فضاهای عمومی و زیرساخت‌هاست. زیرگذرها، بازارها، پارکینگ‌ها و ساختمان‌های واقع در مسیر آب باید در برنامه‌های مدیریت خطر جایگاه ویژه داشته باشند. همچنین سازه‌های کنترل سیلاب و آبخیزداری باید به‌طور مستمر از نظر ظرفیت، استحکام و نگهداری بررسی شوند. حالا در پاییز ۱۴۰۵، پس از بارش‌های شدید اخیر و هشدار قرمز هواشناسی، بار دیگر موضوع آمادگی پایتخت در برابر سیلاب مطرح شده است. شهرداری از شناسایی ۴۲ نقطه مستعد آب‌گرفتگی، لایروبی صدها کیلومتر از شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی و آماده‌باش نیروهای خدمات شهری خبر می‌دهد. اما رئیس سازمان مدیریت بحران شهر تهران هم از «مدیریت چندپاره» سیلاب سخن می‌گوید؛ وضعیتی که می‌تواند هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول را دشوار کند.

تهران فراموشکار است، رودخانه‌ها نه!
شمال تهران، همچنان تحت تأثیر شبکه‌ای از حوضه‌های آبریز کوهستانی است. روددره‌های کن، فرحزاد، درکه، ولنجک، دربند، گلابدره و دارآباد، آب ارتفاعات جنوبی البرز را به سمت بخش‌های پایین‌دست هدایت می‌کنند. این مسیرها در روزهای عادی ممکن است کم‌آب یا حتی خشک به نظر برسند، اما در زمان بارندگی شدید می‌توانند به آبراهه‌هایی پرشتاب و خطرناک تبدیل شوند.
 به گفته علی بیت‌اللهی، عضو مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، حوضه آبریز کن حدود ۲۲۰ کیلومترمربع وسعت دارد و حوضه‌های وردیج، فرحزاد، درکه، دربند و دارآباد نیز در کنار آن، مجموعه‌ای از مسیرهای طبیعی انتقال آب به شهر را تشکیل می‌دهند. بیت اللهی یک جمله طلایی دارد که شاید کلید فهم خطر سیلاب در تهران است: «تبدیل آبراهه‌های طبیعی به معابر، مسیر هیدرولوژیک آنها را از بین نمی‌برد.»
 شهر می‌تواند روی مسیر آب ساخته شود، اما نمی‌تواند مسیر طبیعی جریان را از حافظه جغرافیایی حذف کند. حالا مروری داریم بر همین حوادث در دو دهه اخیر:

از پل فتح تا خانه‌های کن و سولقان
۲۳ و ۲۴ آبان ۱۳۹۱، رودخانه کن در محدوده بزرگراه فتح طغیان کرد و به سازه‌های عبوری از رودخانه آسیب رساند. گزارش فنی بازدید از محل، از آب‌شستگی شدید پایه‌های پل‌های تندرو و کندرو جنوبی بزرگراه خبر می‌دهد. عمق آب‌شستگی در برخی نقاط حدود ۱۰ تا ۱۲ متر برآورد شده بود. پل راه‌آهن تهران ـ تبریز نیز که در پایین‌دست در حال احداث بود، در جریان این حادثه آسیب دید.
 در گزارش فنی، برداشت مصالح از بستر پایین‌دست رودخانه، احداث پل راه‌آهن، افزایش دبی سیلابی رودخانه و ساخت‌وسازهای محلی از جمله عواملی معرفی شده‌اند که در شرایط رودخانه و آسیب‌پذیری سازه‌ها نقش داشته‌اند.
 این حادثه نشان داد که سیلاب فقط به خانه‌های حاشیه رودخانه آسیب نمی‌زند. زیرساخت‌های حیاتی شهر، از پل و راه‌آهن تا بزرگراه نیز در معرض خطرند. همچنین تغییر بستر رودخانه و مداخلات مهندسی بدون توجه کافی به رفتار جریان آب می‌تواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد.

مسیر سیل تفرجگاه می شود!
حادثه‌ای که در تیر ۱۳۹۴ بار دیگر نگاه‌ها را به رودخانه کن معطوف کرد، ابعاد انسانی و اجتماعی بسیار گسترده‌تری داشت. ۲۸ تیرماه آن سال، بارش شدید و طغیان رودخانه کن و سولقان، بخش‌هایی از منطقه را درگیر کرد. آب و گل‌ولای وارد خانه‌ها و باغ‌ها شد و خودروها، واحدهای مسکونی و تأسیسات منطقه آسیب دیدند.
 فرماندار وقت تهران اعلام کرد در محدوده کن و سولقان هشت نفر جان خود را از دست داده‌اند. همچنین ۴۰ واحد مسکونی تخریب شده و ۱۳ خودرو از بین رفته بود. حدود ۴۳۰ هکتار از باغ‌های منطقه نیز با درجات متفاوتی آسیب دیدند و خسارت باغ‌ها ۱۴میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان برآورد شد. مجموع خسارت اعلام‌شده برای منطقه نیز حدود ۳۴ میلیارد تومان به ارزش پول آن زمان اعلام شد.
 در روزهای پس از حادثه، موضوع تصرف حریم رودخانه، استقرار کارگاه‌ها و دپوی مصالح در مسیر جریان آب مورد توجه قرار گرفت. سیلاب ۱۳۹۴ بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که چرا در مناطقی که سابقه طغیان رودخانه دارند، سکونتگاه‌ها و فعالیت‌های انسانی تا این اندازه به مسیر عبور آب نزدیک شده‌اند؟
سیل امامزاده داوود
و باز همان متهم
تابستان ۱۴۰۱، بار دیگر نشان داد که خطر سیلاب در استان تهران محدود به غرب و شمال‌غرب پایتخت نیست. در ششم مردادماه، سیلابی ویرانگر در امامزاده داوود رخ داد. جریان آب و رسوبات از ارتفاعات به سمت پایین‌دست حرکت و بخشی از محدوده تجاری و مسکونی منطقه را درگیر کرد.
 مطالعه‌ای که در نشریه علمی Natural Hazards درباره این حادثه منتشر شده، شدت بارش در نزدیکی منطقه را حدود ۲۶.۶ میلیمتر طی ۲۰ دقیقه ثبت کرده است؛ رقمی که میانگین شدت بارش آن را به حدود ۷۹.۸ میلیمتر در ساعت می‌رساند. در این پژوهش، حرکت جریان از چند آبراهه در ارتفاعات و پیوستن آنها به یک مسیر اصلی تا محدوده امامزاده داوود بررسی شده است.
 این مطالعه همچنین به شکست زنجیره‌ای تعدادی از سازه‌های کنترل سیلاب در بالادست اشاره می‌کند. موضوعی که ضرورت بررسی وضعیت فنی و نگهداری سازه‌های آبخیزداری را برجسته می‌سازد.
 چند روز بعد، سیلاب در فیروزکوه و مناطق پیرامونی آن نیز خسارت‌های سنگینی برجای گذاشت. در گزارش نهایی اعلام‌ شده از سوی استانداری تهران در دهم مرداد ۱۴۰۱، شمار جان‌باختگان سیلاب‌های استان ۴۳ نفر اعلام شد: ۲۲ نفر در امامزاده داوود، ۱۵ نفر در فیروزکوه، یک نفر در دماوند، یک نفر در شمیرانات و چهار نفر در پردیس. در همان زمان سه نفر نیز مفقود اعلام شده بودند.
نقشه خطر سیلاب تهران را می‌توان در سه پهنه اصلی بررسی کرد؛ اول، روددره‌های شمالی و شمال‌غربی. از جمله درکه، فرحزاد، کن، دارآباد، دربند و ولنجک. در این مناطق، شیب زیاد و تمرکز روان‌آب در آبراهه‌ها می‌تواند به شکل‌گیری سیلاب ناگهانی و جریان‌های گل‌آلود منجر شود. دوم، پهنه‌های غرب و جنوب‌غرب شهر؛ جایی که رودخانه کن و کانال سیل‌برگردان غرب، بخش مهمی از روان‌آب‌های حوضه‌های شمالی و غربی را هدایت می‌کنند. سوم، مناطق شرقی و حاشیه‌ای استان، از جمله پردیس، دماوند و فیروزکوه که ویژگی‌های طبیعی و سکونتگاهی متفاوتی دارند و در سیلاب‌های سال ۱۴۰۱ آسیب دیدند.

آموختن از سیلاب‌های گذشته
در دو دهه گذشته در حوزه شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی، لایروبی و آماده‌باش نیروهای عملیاتی اقداماتی انجام شده است. هر چند تهران برای کاهش خطر سیلاب به شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی، لایروبی، تجهیزات امدادی و آماده‌باش نیروهای شهری نیاز دارد. اما این اقدامات زمانی اثربخش خواهند بود که با حفاظت از حریم رودخانه‌ها، مدیریت حوضه‌های آبریز، کنترل ساخت‌وساز در مسیر آب و ایجاد سامانه هشدار سریع همراه شوند.
 سیلاب‌های کن و سولقان، رودخانه کن در محدوده بزرگراه فتح و امامزاده داوود، هر یک به شکلی نشان داده‌اند که آبراهه‌های طبیعی را نمی‌توان صرفاً با دیوار، پل و کانال مهار کرد. رودخانه‌ها بخشی از جغرافیای شهر هستند، نه زمین‌های خالی و بدون استفاده‌ای که می‌توان هر زمان بخشی از آنها را به ساخت‌وساز اختصاص داد.
 شهری که مسیر رودخانه‌هایش را فراموش کند، ممکن است در اولین روزهای بارش، آرام و ایمن به نظر برسد. اما با بارش بعدی، دوباره با همان مسیرهایی روبه‌رو خواهد شد که سال‌ها پیش از ساخته‌شدن خیابان‌ها و ساختمان‌ها، راه عبور آب بوده‌اند.

برش

 چهار مسیر آبی تهران

  یک پژوهش دانشگاهی منتشرشده در پاییز ۱۴۰۴، با استفاده از مدل‌سازی هیدرولیکی، محدوده‌های سیل‌گیر چهار مسیر آبی تهران را در دوره‌های بازگشت ۱۰ تا ۱۰۰ سال بررسی کرده است. این مطالعه شامل رودخانه‌های کن، درکه و فرحزاد و کانال سیل‌برگردان غرب است.
نتایج مدل‌سازی برای سناریوی سیلاب با دوره بازگشت ۱۰۰ سال نشان می‌دهد که پهنه سیلابی رودخانه کن حدود ۲۹۲ هکتار، کانال سیل‌برگردان غرب ۹۹.۶ هکتار، رودخانه درکه ۷۴.۸ هکتار و رودخانه فرحزاد ۳۴ هکتار وسعت دارد.
در این میان، نکته مهم فقط وسعت پهنه‌های سیلابی نیست، بلکه نوع کاربری زمین در این محدوده‌هاست. بر اساس همین پژوهش، حدود ۵۷.۲ هکتار از پهنه سیلابی کانال سیل‌برگردان غرب دارای کاربری مسکونی است. در پهنه رودخانه کن نیز حدود ۸۰.۸ هکتار از اراضی در معرض خطر، کاربری‌های خدماتی، اداری و تجاری دارند.