رئیس جمهوری آمریکا از دیدار با همتایان چینی و روسی به دنبال چیست؟
ترامپ در جست‌وجوی راه نجات
در شرایطی که دولت ترامپ با افزایش فشارهای سیاسی داخلی، کاهش محبوبیت عمومی و انتقادها از عملکرد اقتصادی و سیاست خارجی خود مواجه است، پیشبرد ابتکارهای دیپلماتیک در سطح بین‌المللی می‌تواند تلاشی برای مدیریت این فشارها و تقویت موقعیت سیاسی او باشد.
زهرا اکبری
گروه بین الملل
دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری آمریکا، اعلام کرده است که ممکن است در حاشیه نشست سران آسیا و اقیانوسیه که قرار است روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر در شهر شنژن چین برگزار شود، با ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهوری روسیه و شی جین‌پینگ رئیس‌جمهوری چین، دیدار کند. به گفته ترامپ، یکی از محورهای احتمالی این مذاکرات، موضوع خلع سلاح هسته‌ای و راه‌های پایان دادن به جنگ علیه ایران خواهد بود.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای و بازپس‌گیری کنترل کنگره، موقعیت سیاسی ترامپ را با چالش‌هایی جدی مواجه کرده است. در چنین شرایطی، تلاش برای پیشبرد ابتکارهای دیپلماتیک و مذاکره با قدرت‌های بزرگ جهانی می‌تواند علاوه بر اهداف بین‌المللی، در راستای مدیریت فشارهای سیاسی داخلی و ترمیم موقعیت دولت ترامپ نیز قابل ارزیابی باشد.
ترامپ در جریان کارزار انتخاباتی سال ۲۰۲۴ با شعار «اول آمریکا» وعده داده بود که از درگیر شدن ایالات متحده در منازعات خارجی جلوگیری کند و برای پایان دادن به جنگ اوکراین و جنگ غزه تلاش کند. با این حال، جنگ اوکراین همچنان ادامه دارد و جنگ علیه ایران نیز به این بحران‌ها افزوده شده است. تداوم این درگیری‌ها و پیامدهای اقتصادی آن، به‌ویژه افزایش قیمت نفت و سوخت، در تضاد با وعده‌های انتخاباتی ترامپ برای اولویت دادن به مسائل داخلی آمریکا قرار گرفته است.
در همین چارچوب، نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای را نیز می‌توان از زاویه عملکرد دولت ترامپ در دو سال نخست ریاست جمهوری او بررسی کرد. اگرچه در آمریکا معمول است که حزب رئیس‌جمهوری مستقر در انتخابات میان‌دوره‌ای بخشی از کرسی‌های خود را در کنگره از دست بدهد، اما میزان شکست جمهوری‌خواهان در این انتخابات را می‌توان نشانه‌ای از نارضایتی بخشی از رأی‌دهندگان از عملکرد دولت ترامپ دانست.
درواقع برخلاف بسیاری از انتخابات گذشته که در آنها رؤسای‌جمهوری قربانی رویدادهایی خارج از کنترل خود، مانند رکود اقتصادی می‌شدند، کاهش مستمر محبوبیت ترامپ طی یک سال و نیم گذشته مستقیماً با تصمیم‌های سیاسی خود او ارتباط داشت. از جمله این تصمیم‌ها می‌توان به وضع تعرفه‌های تجاری، آغاز جنگ علیه ایران و مخالفت با انتشار اسناد وزارت دادگستری درباره جفری اپستین، سرمایه‌دار متوفی و مجرم جنسی محکوم‌شده، اشاره کرد.
ایالت‌ها و حوزه‌های انتخاباتی‌ای که دو سال پیش به ترامپ رأی داده بودند، در انتخابات میان‌دوره‌ای از متحدان سیاسی او روی گرداندند. نتایج انتخابات با نظرسنجی‌های پیش از انتخابات همخوانی داشت که نشان می‌داد دموکرات‌ها شانس بیشتری برای پیروزی در هر دو مجلس دارند.
محبوبیت ترامپ در ماه اکتبر، بر اساس نظرسنجی مشترک واشنگتن‌پست، شبکه ای‌بی‌سی نیوز و مؤسسه ایپسوس، به پایین‌ترین میزان خود یعنی ۳۳ درصد سقوط کرد. برای نخستین بار در بیش از یک دهه، شمار بیشتری از رأی‌دهندگان معتقد بودند دموکرات‌ها در مدیریت اقتصاد عملکرد بهتری خواهند داشت.
در همین راستا دیدار ترامپ با شی و پوتین را می‌توان در چنین چارچوبی تحلیل کرد. در شرایطی که دولت ترامپ با افزایش فشارهای سیاسی داخلی، کاهش محبوبیت عمومی و انتقادها از عملکرد اقتصادی و سیاست خارجی خود مواجه است، پیشبرد ابتکارهای دیپلماتیک در سطح بین‌المللی می‌تواند تلاشی برای مدیریت این فشارها و تقویت موقعیت سیاسی او باشد. از سوی دیگر، با توجه به بازپس‌گیری کنترل کنگره و سنا توسط دموکرات‌ها، احتمال تشدید نظارت کنگره بر عملکرد دولت و حتی مطرح شدن بحث استیضاح ترامپ نیز می‌تواند به یکی از نگرانی‌های سیاسی کاخ سفید تبدیل شود. از این منظر، دیدار با رهبران چین و روسیه، علاوه بر اهمیت ژئوپلتیکی، می‌تواند در چارچوب تلاش ترامپ برای کاهش فشارهای داخلی، نمایش دستاوردهای دیپلماتیک و جلوگیری از تضعیف بیشتر موقعیت سیاسی خود نیز مورد تحلیل قرار گیرد.
بن‌بست جنگ تجاری با چین
چین روز دوشنبه آتش‌بس تجاری خود با آمریکا را به مدت دو ماه تمدید کرد؛ اقدامی که در شرایط افزایش هزینه‌های اقتصادی ناشی از تداوم جنگ تجاری برای هر دو کشور، به‌ویژه شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان آمریکایی، اهمیت ویژه‌ای دارد. در همین راستا، به نظر می‌رسد دولت ترامپ نیز بیش از گذشته به دنبال مهار تنش‌ها و دستیابی به توافقی با پکن است. از این منظر، دیدار ترامپ و شی جین‌پینگ در هفته آینده می‌تواند فرصتی برای مذاکره درباره اختلافات تجاری، کاهش تعرفه‌ها و جلوگیری از تشدید تنش میان دو کشور باشد؛ به‌ویژه در شرایطی که ترامپ همزمان با چالش‌های ناشی از جنگ علیه ایران، افزایش قیمت نفت و تشدید نارضایتی‌های داخلی روبه‌رو است.
با اینکه جنگ تجاری آمریکا علیه چین با هدف تضعیف قدرت اقتصادی پکن، حمایت از تولیدکنندگان داخلی، بازگرداندن کارخانه‌ها و مشاغل صنعتی به آمریکا و کاهش وابستگی واشنگتن به اقتصاد چین آغاز شده است. دونالد ترامپ تصور می‌کند با اعمال تعرفه‌های سنگین بر کالاهای چینی می‌تواند پکن را تحت فشار قرار دهد و آن را وادار به پذیرش خواسته‌های تجاری آمریکا کند. بااین‌حال، واقعیت اقتصاد جهانی پیچیده‌تر از این محاسبات است و نشان می‌دهد چنین سیاستی ممکن است به‌جای تضعیف چین، هزینه‌های قابل‌توجهی به اقتصاد آمریکا تحمیل کند.
ترامپ در شرایط فعلی به خوبی می‌داند که دلیل زیان‌بار بودن این سیاست، تأثیر مستقیم تعرفه‌ها بر شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان آمریکایی است. برخلاف تصور رایج، هزینه تعرفه‌های گمرکی را دولت چین پرداخت نمی‌کند، بلکه این هزینه در زمان ورود کالا به آمریکا برعهده واردکنندگان آمریکایی است. شرکت‌هایی که مواد اولیه، قطعات الکترونیکی، تجهیزات صنعتی و کالاهای مصرفی را از چین وارد می‌کنند، با افزایش هزینه مواجه می‌شوند. این شرکت‌ها معمولاً ناچارند بخشی از این هزینه را با افزایش قیمت محصولات به مصرف‌کنندگان منتقل کنند یا برای حفظ سودآوری، هزینه‌های خود را کاهش دهند. نتیجه چنین روندی می‌تواند افزایش قیمت کالاها، کاهش قدرت خرید خانوارها و حتی تعدیل نیروی کار در شرکت‌های آمریکایی باشد.
یکی از مهم‌ترین چالش‌های آمریکا در جنگ تجاری با چین، وابستگی گسترده صنایع این کشور به زنجیره تأمین چینی است. چین طی دهه‌های گذشته به قطب تولید صنعتی جهان تبدیل شده و در تأمین قطعات الکترونیکی، باتری‌ها، مواد اولیه و تجهیزات صنعتی نقش مهمی دارد. بنابراین افزایش تعرفه‌ها نه‌تنها واردات کالاهای چینی را گران‌تر می‌کند، بلکه هزینه تولید شرکت‌های آمریکایی را نیز افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، انتقال کارخانه‌ها و ایجاد زنجیره‌های تأمین جایگزین در کشورهایی مانند هند، ویتنام و مکزیک، فرآیندی زمان‌بر و پرهزینه است.
این مسأله می‌تواند به افزایش تورم در آمریکا منجر شود؛ زیرا گران‌تر شدن کالاهای وارداتی چین، قیمت محصولاتی مانند تلفن همراه، رایانه، لوازم الکترونیکی و تجهیزات صنعتی را افزایش می‌دهد و در نهایت قدرت خرید مصرف‌کنندگان آمریکایی را تحت فشار قرار می‌دهد. به این ترتیب، سیاست تعرفه‌ای که با هدف حمایت از تولید داخلی اجرا می‌شود، ممکن است هزینه زندگی شهروندان آمریکایی را افزایش دهد.
در مقابل، چین نیز ابزارهای مهمی برای مقابله در اختیار دارد. تسلط این کشور بر فرآوری و عرضه مواد معدنی راهبردی و عناصر خاکی کمیاب که در تولید خودروهای برقی، باتری‌ها، تجهیزات الکترونیکی و صنایع نظامی کاربرد دارند، یکی از مهم‌ترین اهرم‌های فشار پکن است. محدودیت صادرات این مواد می‌تواند بخش‌های راهبردی اقتصاد و صنعت آمریکا را با چالش مواجه کند.
همچنین بی‌ثباتی در سیاست‌های تجاری ترامپ می‌تواند اعتماد سرمایه‌گذاران را تضعیف کرده و به کاهش سرمایه‌گذاری و افزایش نوسانات بازارهای مالی منجر شود. در سطح بین‌المللی نیز تعرفه‌های آمریکا ممکن است روابط تجاری این کشور با متحدانی مانند اروپا و ژاپن را تحت تأثیر قرار دهد. همزمان، چین با گسترش بازارهای صادراتی خود در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای لاتین در پی کاهش وابستگی به بازار آمریکاست؛ روندی که می‌تواند در بلندمدت نفوذ اقتصادی و تجاری پکن را تقویت کند.
دست نیاز به سوی پوتین
تمایل ترامپ به دیدار با پوتین نشان‌دهنده تلاش او برای گسترش تعامل با روسیه و استفاده از ظرفیت این کشور برای کنترل قیمت نفت و انرژی است؛ موضوعی که نه‌تنها بر اقتصاد داخلی آمریکا، بلکه بر بازارهای جهانی نیز تأثیر گذاشته است.
البته ترامپ پیش از این هم در روز ۱۶ اکتبر و پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، با صدور فرمانی اجرایی، اعمال بخش عمده‌ای از تحریم‌ها و تعرفه‌های پیش‌بینی‌شده در قانون جدید تحریم روسیه، موسوم به قانون گراهام را متوقف کرد. این قانون که ۱۸ سپتامبر امضا شده بود، مجموعه‌ای از محدودیت‌های اقتصادی گسترده علیه روسیه و کشورهای خریدار انرژی آن را در نظر گرفته است. بر اساس این قانون، تعرفه اضافی ۵۰۰ درصدی بر کالاهای وارداتی آمریکا از روسیه و تعرفه ۱۰۰ درصدی بر واردات کالا از پنج کشور بزرگ خریدار نفت و گاز روسیه پیش‌بینی شده بود. همچنین پنج کشور اصلی تسهیل‌کننده دور زدن تحریم‌های نفتی روسیه مشمول تعرفه‌های اضافی می‌شدند.
ترامپ با استناد به اختیارات قانونی خود و با اعلام اینکه اجرای این محدودیت‌ها در شرایط فعلی با منافع ملی آمریکا سازگار نیست، بخش عمده آنها را لغو کرد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که بسته شدن تنگه هرمز و کاهش عرضه فرآورده‌های نفتی، بازار جهانی انرژی را با فشار کم‌سابقه‌ای مواجه کرده بود. در حال حاضر نیز با وجود اینکه نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا به زیان ترامپ رقم خورد، او همچنان تمایل دارد روسیه را به بازار انرژی بازگرداند تا بتواند قیمت نفت را کنترل کند و از فشارهای ناشی از افزایش هزینه‌های انرژی بکاهد.
دلیل دیگر تمایل ترامپ به دیدار با پوتین، تلاش برای پایان دادن به جنگ اوکراین و تحقق یکی از مهم‌ترین وعده‌های انتخاباتی اوست. ترامپ در جریان کارزار انتخاباتی خود در سال ۲۰۲۴ اعلام کرده بود که در صورت بازگشت به قدرت، به جنگ اوکراین پایان خواهد داد. اکنون با گذشت زمان و تداوم درگیری‌ها، این موضوع به یکی از چالش‌های مهم سیاست خارجی دولت او تبدیل شده است. از این رو، ترامپ امیدوار است از طریق مذاکره مستقیم با پوتین بتواند زمینه دستیابی به توافقی برای توقف جنگ را فراهم کند. پایان این درگیری می‌تواند فشارهای ناشی از بحران انرژی و بی‌ثباتی در بازارهای جهانی را نیز کاهش دهد. در واقع، دیدار با پوتین می‌تواند فرصتی برای ترامپ باشد تا ضمن پیشبرد اهداف اقتصادی و سیاسی خود، به یکی از وعده‌های مهم انتخاباتی‌اش نیز عمل کند.
