هرمز در بازی بزرگ نظم منطقه‌ای
اکرم قدیمی
عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات سیاست علمی کشور
تنش‌های پیرامون تنگه هرمز و ترتیبات امنیتی اعمال‌شده از سوی ایران بر معادلات امنیتی و نظم منطقه‌ای تأثیرگذار است؛ بااین‌حال، ارزیابی این تأثیرات مستلزم توجه به مجموعه شرایط سیاسی، اقتصادی و امنیتی ایران است. تحریم‌ها، محدودیت‌های فروش نفت و فشارهای ناشی از محاصره، عواملی هستند که در کنار ملاحظات امنیتی باید مورد توجه قرار گیرند. در چنین شرایطی، واکنش ایران برای حفظ موقعیت و دفاع از منافع خود را باید در چارچوب همین مجموعه عوامل تحلیل کرد. هنگامی که کشوری با محدودیت‌های جدی در مبادلات اقتصادی و فروش نفت مواجه است، طبیعی است که برای صیانت از منافع و موقعیت خود واکنش نشان دهد. از سوی دیگر، حضور پایگاه‌های نظامی آمریکا در شماری از کشورهای منطقه نیز بر پیچیدگی معادلات امنیتی می‌افزاید. بنابراین، اقدامات ایران را نمی‌توان جدا از شرایطی بررسی کرد که به شکل‌گیری این وضعیت انجامیده‌اند.
بااین حال، شکل‌گیری نظم جدید منطقه‌ای صرفاً به عملکرد یک کشور وابسته نیست. نظم جهانی در دوره‌های مختلف دستخوش تغییر شده است؛ از نظام دوقطبی تا نظم تک‌قطبی و هژمونی یک قدرت. ایران نیز یکی از بازیگران این ساختار در حال تحول است، اما به‌تنهایی تعیین‌کننده شکل نهایی نظم جهانی نیست. ازاین‌رو، ضروری است تهران از موقعیت جغرافیایی خود برای تقویت جایگاهش بهره بگیرد. البته جغرافیا به‌تنهایی کافی نیست و باید در کنار آن، زیرساخت‌های مناسب، ظرفیت‌های اقتصادی و زمینه‌های لازم برای مشارکت مردم در تقویت قدرت ملی نیز توسعه یابد. درباره احتمال ازدست‌رفتن مزیت تنگه هرمز در صورت استفاده مکرر از آن نیز باید میان کاهش اهمیت و ازبین‌رفتن مزیت تفاوت قائل شد. ممکن است کشورهای وابسته به این گذرگاه انرژی، به‌تدریج مسیرهای جایگزین را توسعه دهند و در نتیجه، اهمیت نسبی تنگه کاهش یابد؛ اما نمی‌توان گفت این مزیت به‌طور کامل از بین خواهد رفت.
تنگه هرمز یک موقعیت جغرافیایی پایدار و گذرگاهی مهم برای انرژی جهان است. مسأله اصلی، چگونگی بهره‌برداری از این ظرفیت است. ایران باید با دقت، تدبیر و دوری از حاشیه‌ها، شرایط را به‌گونه‌ای مدیریت کند که این موقعیت راهبردی در خدمت منافع ملی قرار گیرد. در نهایت، ارزش ژئوپلتیکی تنگه هرمز زمانی به قدرت مؤثر تبدیل می‌شود که در کنار سایر ظرفیت‌های کشور و با رویکردی سنجیده مورد استفاده قرار می‌گیرد.
