بازیگران منطقه در جست‌وجوی جای پا
سید عبدالامیر نبوی
استاد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران
روابط ایران با کشورهای عربی طی یک سال و نیم گذشته، تحت تأثیر دو جنگ اخیر، فراز و نشیب‌های قابل‌توجهی را تجربه کرده است. البته شدت و جهت این تحولات در روابط با همه کشورهای عربی یکسان نبوده و متناسب با متغیرهای سیاسی، اقتصادی و ژئوپلتیکی تغییر کرده است. روابط ایران و عراق، در مقایسه با مناسبات تهران با سوریه، عربستان سعودی و قطر، مسیرهای متفاوتی را پیموده و در مقاطعی با بهبود و در زمان‌هایی با کاهش سطح روابط و افزایش بدبینی همراه بوده است. واقعیت آن است که خاورمیانه با سرعت در حال تغییر است و نظم‌های پیشین جای خود را به ترتیبات جدید می‌دهند. عوامل متعددی، از ملاحظات ژئوپلتیکی و اقتصادی گرفته تا نقش قدرت‌های فرامنطقه‌ای، در شکل‌گیری این روند مؤثرند. در چنین شرایطی، کشورهای منطقه می‌کوشند با تطبیق خود با تحولات، منافع ملی‌شان را حفظ کنند و تا حد امکان بر مسیر تغییرات تأثیر بگذارند تا هزینه‌ها و خسارت‌های احتمالی را کاهش دهند. بااین‌حال، برخی بازیگران قدرتمندتر در پی آن هستند که از این وضعیت برای تثبیت برتری منطقه‌ای خود بهره بگیرند. اسرائیل تلاش می‌کند با استفاده از تحولات جاری، برتری خود را بر کشورهای منطقه تثبیت کند و رقبای ترک، ایرانی و عربی خود را تضعیف کند. ترکیه نیز با تکیه بر روابط خود با قدرت‌های بزرگ و بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی و ژئوپلتیکی، درصدد افزایش نقش‌آفرینی در معادلات منطقه‌ای است. در همین حال، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر نیز با اتکا به توانایی‌های اقتصادی، رسانه‌ای و مناسبات خود با اسرائیل و آمریکا، برای ارتقای جایگاهشان در خاورمیانه تلاش می‌کنند.
ایران نیز از این تحولات تأثیر پذیرفته و نمی‌توان پیامدهای دو جنگ اخیر را بر موقعیت منطقه‌ای آن نادیده گرفت. ایران همواره یکی از بازیگران مهم سیاسی منطقه بوده و از وزن و جایگاه قابل‌توجهی برخوردار بوده است؛ بااین‌حال، تحولات جهانی، منطقه‌ای و داخلی، تلاش این کشور برای تثبیت جایگاه برتر خود را با دشواری‌هایی مواجه کرده است.
در مجموع، خاورمیانه امروز عرصه رقابت بازیگرانی است که از ظرفیت‌های اقتصادی، تاریخی و ژئوپلتیکی متفاوت و روابط گوناگون با قدرت‌هایی چون آمریکا، چین، هند، روسیه و اتحادیه اروپا برخوردارند. هر یک از این بازیگران می‌کوشند با سیاست‌گذاری و بهره‌گیری از توانمندی‌های خود، جایگاهی باثبات‌تر در منطقه‌ای پرآشوب برای خود ایجاد کنند.
