توافق‌های امنیتی جدید و ضرورت تعامل با ایران
حمزه صفوی
استاد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران
تحولات نظامی و امنیتی اخیر، به‌ویژه جنگ میان ایران، آمریکا و اسرائیل، نقطه عطفی در تاریخ معاصر خاورمیانه ایجاد کرده است؛ نقطه‌ای که به نظر می‌رسد بازگشت به ترتیبات امنیتی پیش از آن را دشوار می‌سازد. در این شرایط، شکل‌گیری همکاری‌های جدید میان قدرت‌های منطقه‌ای از جمله توافق همکاری سه‌جانبه ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی را باید در چارچوب تلاش کشورها برای بازتعریف روابط، تنوع‌بخشی به منابع تأمین امنیت و سازگاری با موازنه قدرت در حال تغییر تحلیل کرد. مسأله اساسی این است که این ترتیبات جدید تا چه اندازه می‌توانند بدون مشارکت ایران شکل بگیرند و چه پیامدهایی برای آینده امنیت منطقه خواهند داشت. یکی از ویژگی‌های مهم نظم در حال تحول خاورمیانه، تغییر در جایگاه هژمونیک آمریکا و افزایش تردیدها درباره توانایی این کشور در تأمین امنیت پایدار منطقه است. تضعیف اعتماد به سازوکارهای امنیتی پیشین، برخی دولت‌های منطقه را به سمت ایجاد چارچوب‌های همکاری متنوع‌تر سوق داده است. در این میان، توافق همکاری میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی را می‌توان بخشی از تلاش برای ایجاد موازنه‌های جدید و کاهش وابستگی انحصاری به یک قدرت خارجی ارزیابی کرد. بااین‌حال، موفقیت چنین سازوکارهایی به ماهیت روابط آنها با سایر بازیگران منطقه‌ای، به‌ویژه ایران وابسته خواهد بود.
ایران از مجموعه‌ای از مؤلفه‌های قدرت برخوردار است که نادیده گرفتن آن را در هرگونه ترتیبات امنیتی منطقه‌ای دشوار می‌سازد. موقعیت جغرافیایی راهبردی، جمعیت قابل توجه، نیروی انسانی متخصص، ظرفیت‌های دفاعی و قرار گرفتن در مجاورت مسیرهای حیاتی تجارت و انرژی از جمله تنگه هرمز به ایران امکان می‌دهد بر محاسبات امنیتی و اقتصادی منطقه تأثیر بگذارد. تجربه تاریخی نیز نشان می‌دهد که ثبات پایدار در این جغرافیا بدون در نظر گرفتن منافع و نقش ایران تحقق نخواهد یافت.
از این منظر، آینده توافق‌های منطقه‌ای از جمله همکاری سه‌جانبه ترکیه، پاکستان و عربستان، به رویکرد آنها در قبال ایران بستگی دارد. اگر این همکاری‌ها بر مبنای تعامل، احترام متقابل و تعریف منافع مشترک شکل بگیرند، می‌توانند به تقویت همکاری‌های منطقه‌ای کمک کنند اما اگر هدف آنها مهار یا حذف ایران از معادلات امنیتی باشد، حتماً با محدودیت‌های جدی مواجه خواهند شد. میزان مشارکت یا همکاری ایران با چنین ترتیباتی نیز می‌تواند بر میزان کارآمدی و دوام آنها اثر بگذارد. در این شرایط، ایران باید ضمن حفظ توان دفاعی و اثبات قابلیت بازدارندگی در برابر تهدیدهای خارجی که تاکنون نشان داده امکان آن را دارد، راهبرد دیپلماسی منطقه‌ای خود را بازتنظیم کند. پیام ایران به جامعه بین‌المللی باید روشن و منسجم باشد: ایران ضمن دفاع از حاکمیت و امنیت ملی خود آمادگی دارد با کشورهای منطقه و سایر بازیگران بین‌المللی بر پایه احترام متقابل، منافع مشروع و قواعد عادلانه همکاری کند.
دفاع از حق برخورداری از استفاده صلح‌آمیز انرژی هسته‌ای، مخالفت با تجاوز نظامی و تأکید بر رعایت اصول حقوق بین‌الملل، باید در کنار آمادگی برای گفت‌وگو و همکاری قرار گیرد. همزمان، گسترش روابط با کشورهای منطقه و اروپا می‌تواند به کاهش فشارهای اقتصادی، توسعه همکاری‌های تجاری و افزایش ظرفیت مانور دیپلماتیک ایران کمک کند. تحقق این هدف مستلزم آن است که تهران میان الزامات امنیتی و ضرورت‌های اقتصادی پیوندی مؤثر برقرار سازد و از فرصت‌های ناشی از بازآرایی نظم منطقه‌ای بهره ببرد. جایگاه ایران در نظم آینده خاورمیانه علاوه بر بهره‌مندی از توان دفاعی مؤثر با توانایی آن در ایجاد مشارکت‌های پایدار، مدیریت اختلافات و تبدیل ظرفیت‌های ژئوپلتیکی به منافع اقتصادی و سیاسی تعیین خواهد شد.
