رضا صائمی؛ دبیر گروه فرهنگی - به مناسبت «روز تهران»، با احمد مسجدجامعی،  قائم مقام مرکز  دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، درباره تاریخ، هویت و حافظه جمعی پایتخت گفت‌وگو کردیم؛ شهری که فراتر از کارکرد اداری و سیاسی خود، تاریخی چندلایه و فرهنگی متنوع دارد. مسجدجامعی در این گفت‌وگو تأکید می‌کند نامگذاری روز تهران می‌تواند فرصتی برای بازخوانی تاریخ شهر، توجه به میراث فرهنگی و بناهای تاریخی و گفت‌وگو درباره هویت شهری باشد؛ هویتی که در طول تاریخ، از همزیستی فرهنگ‌ها، مهاجرت‌ها و روایت‌های گوناگون شکل گرفته و همچنان در زندگی روزمره تهرانی‌ها بازتولید می‌شود.

نامگذاری روزی به اسم «روز تهران» این پرسش را پیش می‌کشد که اساساً نامگذاری چنین روزهایی قرار است صرفاً یک آیین تشریفاتی و اداری باشد یا می‌تواند در پس خود یک اتفاق فرهنگی نیز ایجاد کند؟ از نگاه شما فلسفه این نامگذاری‌ها چیست و چه کارکردی می‌تواند داشته باشد؟
 نامگذاری مناسبت‌ها در تقویم، در واقع بخشی از حافظه تاریخی ماست. همان‌طور که روز حافظ، سعدی یا مولوی داریم، درباره روز تهران هم بحث‌های زیادی وجود داشت که چه تاریخی را برای آن انتخاب کنیم. در نهایت روزی انتخاب شد که تهران در دوره مشروطه به‌عنوان پایتخت تثبیت شد و در همان دوره، موضوع پرچم ایران نیز رسمیت پیدا کرد. انتخاب این تاریخ خودش بحث‌های زیادی داشت، اما نکته مهم این است که با نامگذاری روز تهران، فرصتی برای بازخوانی تاریخ شهر پیدا کرده‌ایم. در سال‌های اخیر، مردم بیش از گذشته به تاریخ و هویت خودشان علاقه‌مند شده‌اند. برای مثال، همین علاقه به پرچم ایران را می‌توان دید. امروز می‌بینیم که افراد با گرایش‌های مختلف نسبت به ایران و تاریخ آن حساسیت و علاقه نشان می‌دهند. این علاقه را در توجه مردم به بناهای تاریخی، خانه‌های قدیمی، عکس‌های خانوادگی و حتی موزه‌ها و کافه‌هایی که بخشی از خاطرات گذشته را حفظ می‌کنند نیز می‌توان دید. زمانی تصور می‌کردیم برای حفظ هویت شهری باید همه ‌چیز را از نو بسازیم، اما بعد به این نتیجه رسیدیم که باید آنچه پیشینیان ساخته‌اند حفظ، مرمت و بازآفرینی شود. نامگذاری روزی به اسم تهران می‌تواند بهانه گفت‌و‌گو و سیاست‌گذاری درباره این دغدغه‌ها باشد.
 
با توجه به تنوع فرهنگی تهران، آیا می‌توانیم از چیزی به نام «فرهنگ تهرانی» صحبت کنیم؟
 اتفاقاً تنوع، یکی از ویژگی‌های اصلی ایران است، نه فقط تهران. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی خود، همیشه محل تلاقی فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف بوده است. تهران هم به دلیل پایتخت بودن، این ویژگی را به شکل گسترده‌تری تجربه کرده است. اگر آمارهای تاریخی تهران را بررسی کنید، می‌بینید تعداد کسانی که از شهرها و مناطق دیگر به تهران آمده‌اند، در دوره‌هایی حتی از تهرانی‌های بومی بیشتر بوده است. اصفهانی‌ها، آذربایجانی‌ها، مروی‌ها، مهاجران مناطق مختلف ایران و حتی گروه‌هایی از خارج از ایران در تهران ساکن شده‌اند. تهران ظرفیت پذیرش این تنوع را داشته است. جنگ، خشکسالی، تحولات سیاسی و اجتماعی و بسیاری از اتفاقات تاریخی باعث شده‌اند مردم از نقاط مختلف به تهران بیایند. این تنوع نه‌تنها تهدید نبوده، بلکه موجب شکل‌گیری بسیاری از خلاقیت‌ها و ظرفیت‌های فرهنگی شهر شده است. به همین دلیل، تعریف «تهرانی بودن» هم ساده نیست. خیلی از کسانی که در تهران به چهره‌های مهم فرهنگی، هنری و علمی تبدیل شدند، متولد تهران نبودند. تهران برای بسیاری از استعدادهای ایرانی امکان شکوفایی فراهم کرده است. در واقع می‌توان گفت تهران ظرفیت بالفعل کردن استعدادهای بالقوه ایرانیان را دارد. تهران نمونه‌ای از همزیستی فرهنگی و دینی است. در شهر، مسجد، کلیسا و کنیسه در کنار یکدیگر وجود دارند و هر کدام جامعه خودشان را دارند.
ادامه در صفحه 12