میترا جلیلی
دبیر گروه علم و فناوری

نام روستا با تولید گره خورده است؛ تولیداتی که اگر راهی به بازارهای مناسب پیدا کنند، می‌توانند روستاها را به بخشی از آینده اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل کنند و محصولات کشاورزان و هنرمندان دورترین نقاط کشور به قلب شهرهای بزرگ برسد. 
پانزدهم مهر روز روستا، فرصتی است برای دیدن این ظرفیت‌ها؛ جایی که اگر اینترنت و مهارت‌های دیجیتال در کنار توان بومی قرار گیرند، فاصله میان «تولید کردن» و «فروختن» کوتاه‌تر می‌شود. فاز دوم طرح توانمندسازی کسب‌وکارهای روستایی نیز با همین نگاه در استان‌های گلستان، همدان و کهگیلویه و بویراحمد ازسوی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و پارک فناوری اطلاعات دنبال می‌شود تا کسب‌وکارهای مستعد روستایی را به بازارهای بزرگ‌تر و چرخه واقعی اقتصاد دیجیتال وارد کند.

دسترسی روستاییان به بازار مناسب
برای روایت مسیری که می‌تواند با اتصال تولیدکنندگان روستایی به بازارهای گسترده‌تر، فروش و درآمد پایدار آنها را افزایش دهد و تا حد زیادی واسطه‌ها را حذف کند، با سید مجتبی حسین‌زاده، معاون توسعه بازار پارک فاوا به گفت‌و‌گو نشستیم. او از طرحی می‌گوید که به جای تمرکز صرف بر آموزش، بر تجاری‌سازی، فروش و اتصال تولیدکنندگان روستایی به بازارهای گسترده‌تر متمرکز شده است . به گفته او، وزارت ارتباطات قصد دارد در قالب طرح توانمندسازی کسب‌وکارهای روستایی، با همکاری پارک فناوری اطلاعات و یکی از بازیگران بزرگ حوزه اقتصاد دیجیتال، این مسیر را هرچه می‌تواند کوتاه‌تر کند.
معاون توسعه بازار پارک فاوا، هدف اصلی فاز دوم این طرح را عبور از مرحله آموزش، توانمندسازی اولیه و ورود به مرحله تجاری‌سازی و دسترسی به بازار عنوان می‌کند و می‌گوید: «در این مرحله دیگر صرفاً آموزش یا شناسایی ظرفیت‌ها مطرح نیست، بلکه باید خروجی طرح، در درآمد و فروش کسب‌وکارهای روستایی دیده شود.»
به گفته او، کسب‌وکارهای روستایی در این مرحله باید علاوه بر آنلاین شدن، به زنجیره تأمین مالی و بازار متصل شوند و به حجم فروش پایدار برسند. حسین‌زاده، تفاوت این مرحله با فاز اول را در همین تغییر رویکرد می‌داند و توضیح می‌دهد که فاز اول، بیشتر بر شناسایی و پایش ظرفیت‌ها متمرکز بود و در جریان آن، ظرفیت‌های 
قابل توجهی در حوزه تولید روستایی شناسایی شد اما حلقه مفقوده، دانش بازاریابی مدرن و دسترسی به بازار بود؛ موضوعی که حالا در فاز دوم دنبال می‌شود.

ایجاد زیرساخت‌های فروش به جای توزیع پول
بر اساس برنامه این مرحله، حداقل ۱۰۰ کسب‌ و کار مستعد در 3 استان گلستان، همدان و کهگیلویه و بویراحمد وارد چرخه عملیاتی فروش خواهند شد و در کنار آن، برنامه‌های آموزشی و ترویجی و ارتقای مهارت فعالان این حوزه نیز ادامه دارد. به گفته حسین‌زاده، تاکنون ۲۱۰ نفر از فعالان این حوزه شناسایی شده‌اند که قرار است تحت پوشش طرح قرار گیرند. 
همچنین معرفی حداقل سه محصول یا خدمت عمومی برای هر کسب‌وکار، از تعهدات کلیدی این فاز است تا این محصولات امکان عرضه در بسترهای دیجیتال را پیدا کنند. معاون توسعه بازار پارک فاوا تأکید می‌کند که رویکرد طرح نسبت به حمایت‌های سنتی تغییر کرده است و می‌گوید: «ما از توزیع مستقیم پول، به سمت ایجاد زیرساخت‌های فروش حرکت کرده‌ایم. یعنی هدف اصلی تزریق منابع مالی نیست، بلکه ایجاد شرایطی است که یک کسب‌وکار بتواند روی پای خود بایستد و از محل فروش، درآمد پایدار ایجاد کند.»
او هر مدل کسب‌وکاری که از فناوری برای بهبود زنجیره ارزش یک محصول یا خدمت روستایی استفاده کند، از لجستیک و بسته‌بندی گرفته تا فروش آنلاین را در تعریف مفهوم استارتاپ روستایی جای می‌دهد و می‌گوید:«این مفهوم، محدود به کسب‌وکارهای نرم‌افزاری نیست.»
چشم‌انداز افزایش 50 درصدی 
سهم بازار روستاییان
حسین‌زاده، ظرفیت بازار را یکی از معیارهای اصلی انتخاب کسب‌وکارهای روستایی برای شرکت در این طرح می‌داند و ادامه می‌دهد: «کیفیت محصول، قابلیت بسته‌بندی، امکان رعایت استانداردهای لازم و ظرفیت تولید پایدار اهمیت دارد؛ چراکه حضور در یک پلتفرم آنلاین زمانی معنا پیدا می‌کند که کسب‌وکار بتواند سفارش دریافت‌شده را به شکل مستمر تأمین کند.»
معاون توسعه بازار پارک فاوا، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها را عدم انطباق برخی محصولات سنتی با استانداردهای فروش برخط می‌داند و یادآور می‌شود به همین دلیل در این طرح به بسته‌بندی، کیفیت و استاندارد محصولات توجهی ویژه خواهد شد تا محصول روستایی پس از ورود به بازار دیجیتال، با مشکل پذیرش مواجه نشود و تولیدکننده نیز از نتیجه حضور در این بازار دلسرد نشود.
به گفته معاون توسعه بازار پارک فاوا، مسیر ورود این کسب‌وکارها به بازار، از طریق پلتفرم‌های اقتصاد دیجیتال و استفاده از ظرفیت شرکت‌های لنگر دنبال می‌شود. هدف این است که محصولات از مبدأ روستا، با واسطه‌های غیرضروری کمتر به مصرف‌کننده برسند و سهم بیشتری از ارزش حاصل از فروش، به تولیدکننده برسد.
معاون توسعه بازار پارک فاوا، دسترسی به بازار را مهم‌ترین خروجی قابل انتظار برای کسب‌وکارهای بومی می‌داند. به گفته حسین‌زاده، کسب‌وکاری که امروز ممکن است تنها یک مشتری محلی داشته باشد، می‌تواند با ورود به پلتفرم‌های اقتصاد دیجیتال به یک تأمین‌کننده شناخته‌شده تبدیل شود. او سهم فعلی کسب‌وکارهای روستایی از اقتصاد دیجیتال را بسیار کم توصیف می‌کند و معتقد است حذف واسطه‌های غیرضروری و افزایش حاشیه سود تولیدکننده می‌تواند زمینه یک جهش را فراهم کند. او انتظار دارد برخی کسب‌وکارهای تحت پوشش بتوانند سهم بازار خود را در آینده ۳۰ تا ۵۰ درصد افزایش دهند اما معتقد است با این حال ورود به بازار دیجیتال بدون آماده‌سازی مناسب محصول، امکان‌پذیر نیست.

ایجاد اشتغال پایدار در روستاها
حسین زاده، مسأله اصلی بسیاری از روستاها در بحث اشتغال و مهاجرت معکوس را نبود درآمد کافی می‌داند. از نگاه او، اگر یک جوان روستایی بتواند از طریق اینترنت به بازار ملی دسترسی پیدا کند، ارزش افزوده بیشتری در همان روستا باقی می‌ماند و در نهایت، زمینه برای ایجاد اشتغال پایدار فراهم می‌شود. به همین دلیل هم در این طرح، ایجاد مدل کسب‌وکار مدنظر قرار گرفته شده، نه تداوم حمایت مالی. حسین‌زاده می‌گوید: «ما باید اصطلاحاً ماهیگیری را به روستاییان یاد بدهیم، یعنی کسب‌وکار پس از پایان حمایت، بتواند با فروش و سودآوری، به فعالیت خود ادامه دهد و دیگر نیازی به حمایت ما نداشته باشد.»

اینترنت؛ بزرگراه توسعه برای کسب و کارها
وقتی حرف از اقتصاد دیجیتال به میان می‌آید، اینترنت نقشی زیرساختی و تعیین‌کننده ایفا می‌کند. حسین‌زاده، اینترنت را به بزرگراهی تشبیه می‌کند که استارتاپ‌ها و چرخه اقتصاد دیجیتال باید در آن حرکت کنند و البته یادآور می‌شود که توسعه این زیرساخت بر عهده وزارت ارتباطات است. حسین‌زاده نقش پارک فاوا را در این طرح، توانمندسازی اقتصادی و مهارتی کسب‌وکارها با استفاده از این زیرساخت می‌داند و تأکید می‌کند که توسعه زیرساخت، ارتقای مهارت و توانمندسازی اقتصادی باید همزمان پیش بروند. به گفته او، در اجرای این طرح وزارت ارتباطات و پارک فاوا در جایگاه حاکمیتی و تسهیلگر قرار دارند و اجرای پروژه به بخش خصوصی سپرده می‌شود. حسین‌زاده می‌گوید: «این همکاری با هدف رفع یا تسهیل موانع قانونی و زیرساختی شکل گرفته است تا دولت، مسیر را آماده کند و بخش خصوصی اجرای آن را بر عهده بگیرد.»
به این ترتیب، فاز دوم طرح توانمندسازی کسب‌وکارهای روستایی قرار است به جای وابسته نگه داشتن کسب‌وکارها به حمایت، آنها را به بازار متصل کند؛ مسیری که در صورت تحقق، می‌تواند اینترنت را از یک زیرساخت ارتباطی به ابزاری برای فروش، درآمدزایی و ماندگاری ارزش اقتصادی در روستا تبدیل کند. در این صورت، فاصله میان «تولید در روستا» و «فروش در بازار» کوتاه‌تر می‌شود و بخشی از ارزشی که پیش از این در مسیر توزیع و واسطه‌گری از دست می‌رفت، به تولیدکننده بازمی‌گردد؛ اتفاقی که می‌تواند اقتصاد روستا را از حمایت‌محوری به سمت درآمدزایی پایدار سوق دهد.