گفت‌وگو با یک دیپلمات پیشین

بریکس؛ سکوی تقویت موازنه سیاسی برای تهران

فاطمه غریبی /گروه دیپلماسی- در پی برگزاری اجلاس بریکس در هند و حضور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری در این نشست، توجه‌ها بار دیگر به ظرفیت این گروه برای حمایت از اعضا در برابر فشارهای سیاسی و اقتصادی آمریکا معطوف شده است. ایران نیز با توجه به عضویت در این مجموعه در پی استفاده از ظرفیت‌های سیاسی، اقتصادی و تجاری بریکس برای کاهش آثار تحریم‌ها و تقویت مناسبات خود با قدرت‌های غیرغربی است. در همین راستا، محمدحسین بنی‌اسدی، دیپلمات پیشین در پاکستان در گفت‌وگو با «ایران» با بررسی انتظارات تهران از اجلاس بریکس، مواضع چین، روسیه و هند و ظرفیت‌های اقتصادی این مجموعه تأکید می‌کند که ایران انتظار دارد در اجلاس آتی از حمایت سیاسی، دیپلماتیک یا اقتصادی بریکس برخوردار شود و بتواند حمایت از ایران و محکومیت تجاوز و تحریم‌های آمریکا را در بیانیه پایانی این اجلاس بگنجاند.

آقای پزشکیان در نشست بریکس با چه هدفی وارد رایزنی با قدرت‌های غیرغربی خواهد شد و مهم‌ترین مطالبات ایران از این کشورها چیست؟
ایران با هدف اصلی قرار گرفتن در مسیر تلاش‌های جهانی برای تضعیف هژمونی آمریکا در ساختار اقتصادی جهان، به‌ویژه کاهش سلطه امپراطوری دلار و فراهم کردن زمینه‌ای برای رهایی از فشار و تحریم‌های آمریکا اهمیت زیادی برای عضویت و تقویت جایگاه خود در بریکس قائل است. 
از همین رو، تهران انتظار دارد این نهاد در معادلات و تقابل‌های جاری به‌ویژه در برابر فشارهای آمریکا از ایران حمایت کند و ظرفیت‌های سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک آن به شکلی مؤثرتر فعال شود. در این برهه حساس که ایران همچنان در معرض تجاوز نظامی آمریکا قرار دارد، آقای پزشکیان نیز انتظار دارد اجلاس بریکس در هند بتواند به عرصه‌ای برای نشان دادن حمایت این نهاد از ایران تبدیل شود؛ حمایتی که می‌تواند در سطح سیاسی، دیپلماتیک یا اقتصادی بروز پیدا کند. در حداقل سطح انتظار، تهران امیدوار است مواضع حمایتی از ایران و محکومیت تجاوز و تحریم‌های آمریکا در بیانیه پایانی اجلاس گنجانده شود؛ موضوعی که می‌تواند نشانه‌ای از نقش‌آفرینی بریکس در برابر فشارهای یک‌جانبه آمریکا باشد.

 حمایت سیاسی بریکس از ایران و محکومیت تعرض به حاکمیت سرزمینی کشور چه جایگاهی در تقویت موقعیت سیاسی و دیپلماتیک ایران در برابر آمریکا دارد؟
بن‌مایه تشکیل گروه بریکس و دیدگاه بنیانگذاران آن، عمدتاً بر همکاری‌های اقتصادی، تجاری و انرژی با هدف افزایش نقش کشورهای عضو در معادلات جهانی استوار است. با این حال، برخی کشورها متناسب با شرایط و اقتضائات خود، مایل به طرح مسائل و مشکلات سیاسی و ترغیب بریکس به ورود به حوزه‌های سیاسی و دیپلماتیک هستند تا در نهایت بتوانند از حمایت این گروه برخوردار شده و زمینه محکومیت اقدامات و سیاست‌های تجاوزگرانه آمریکا را فراهم کنند که ایران نیز در زمره این کشورها قرار می‌گیرد. 

آیا پزشکیان می‌تواند در بریکس حمایت سیاسی چین، روسیه و دیگر اعضا از ایران را به همکاری‌های عملی‌تر تبدیل کند؟
بریکس صرفاً مجموعه‌ای از کشورها با منافع اقتصادی مشترک نیست، بلکه بخشی از یک روند گسترده‌تر برای کمرنگ کردن نقش یک‌جانبه‌گرایانه آمریکا در ساختار جهانی است؛ روندی که از مسیر تقویت ائتلاف‌ها و سازوکارهای اقتصادی و حتی امنیتی دنبال می‌شود. از این منظر، اهمیت بریکس برای ایران بیش از آنکه به دریافت یک حمایت صریح و حداکثری در یک مقطع خاص محدود باشد، به فرصت بلندمدتی بازمی‌گردد که شکل‌گیری و تقویت چنین ترتیباتی برای کاهش وابستگی به نظم تحت سلطه آمریکا ایجاد می‌کند. برای ایران که سال‌ها تحت فشار تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا قرار داشته، تقویت این سازوکارها می‌تواند یک فرصت مهم سیاسی و اقتصادی باشد. در چنین چارچوبی، انتظار می‌رود در اجلاس بریکس، دست‌کم در سطح اصول کلی، تجاوز نظامی علیه هر کشوری تقبیح و نسبت به پیامدهای حملات و ناامنی هشدار داده شود.
 
هند به عنوان یکی از اعضای بریکس از یک ‌سو بر ضرورت دیپلماسی و صلح پایدار تأکید می‌کند و از سوی دیگر ممکن است تحت فشار تحریم‌های آمریکا قرار بگیرد؛ ایران در بریکس چه مسیری را می‌تواند برای تداوم همکاری نفتی و اقتصادی با دهلی‌نو ایجاد کند؟ و اساساً هند در شرایطی که هم با ایران روابط راهبردی می‌خواهد و هم به رابطه خود با آمریکا نیاز دارد، در بحران کنونی تا کجا حاضر است از تهران حمایت کند؟
هند از بدو استقلال، پیوسته روابط نزدیک و مستحکمی با ایران داشته و به ایران به‌عنوان «همسایه همسایه» خود (همسایه پاکستان)، مرکز جهان تشیع، کریدور و مسیر ترانزیتی برای اتصال به افغانستان، روسیه، آسیای میانه و قفقاز، منبع تأمین انرژی، بازاری برای تجارت و محصولات کشاورزی، متحدی در جنبش عدم تعهد و... نگاه می‌کرده است. 
دهلی‌نو احتمالاً در اجلاس بریکس بر ضرورت صلح، ثبات منطقه‌ای و پایان درگیری‌های نظامی تأکید خواهد کرد. با این حال، روابط هند و ایران برای دهلی‌نو در کنار مناسباتش با کشورهای عربی خلیج فارس،  آمریکا تعریف می‌شود. بنابراین هند در تنظیم مواضع خود درباره ایران، علاوه بر اهمیت روابط دوجانبه، ناگزیر ملاحظات راهبردی و اقتصادی خود با این شرکا را نیز در نظر خواهد گرفت.
 
آیا بریکس می‌تواند از یک چارچوب سیاسی برای محکومیت اقدامات آمریکا فراتر برود و به سازوکاری برای مقابله با تحریم‌های ثانویه و فشارهای اقتصادی علیه اعضا تبدیل شود؟
بریکس را نمی‌توان به‌عنوان میدان مستقیم زورآزمایی با آمریکا تعریف کرد؛ زیرا اعضای آن، هم در سطح منافع اقتصادی و هم در مناسبات سیاسی، رویکردهای متفاوتی نسبت به واشنگتن دارند. با این حال، اهمیت این مجموعه در حال افزایش، به‌عنوان یک پلتفرم برای کشورهای جنوب و به‌ویژه کشورهایی که با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا مسأله دارند، قابل توجه است. بریکس از این منظر می‌تواند به تدریج فضای بیشتری برای طرح مطالبات کشورهای جنوب و کاهش انحصار غرب در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و سیاسی جهانی ایجاد کند. در این میان، چین و روسیه همچنان موتور اصلی تحرک بریکس خواهند بود و برای ایران نیز حضور فعال در چنین پلتفرمی، فرصتی برای تقویت پیوندهای جنوب و کاهش فشارهای یک‌جانبه است. 
بریکس تا چه اندازه می‌تواند به اهداف اولیه خود در زمینه توسعه همکاری‌های اقتصادی و تجاری دست یابد؟
بانیان اصلی گروه بریکس، یعنی چین و روسیه و دو قدرت نوظهور هند و برزیل که در سال ۲۰۰۶ به این گروه پیوستند و سپس آفریقای جنوبی که در سال ۲۰۱۰ به آن ملحق شد، این تشکل را با محوریت همکاری‌های اقتصادی و تجاری بنا نهادند؛ با این امید که بریکس بتواند الگویی برای همکاری‌های اقتصادی میان اعضا و همچنین دیگر کشورهایی باشد که مایل به عضویت و همکاری با این تشکل نوپا هستند.
با این حال، کشورهای بنیان‌گذار بریکس هر یک با چالش‌هایی مواجه‌اند که می‌تواند بر روند فعالیت و همکاری‌های این نهاد تأثیرگذار باشد. مهم‌ترین چالش بریکس، تفاوت منافع و اولویت‌های اعضاست؛ از رقابت‌های اقتصادی و تجاری گرفته تا اختلافات سیاسی و امنیتی. 
با این حال، همین تنوع می‌تواند به جای مانع، مبنای یک همگرایی عمل‌گرایانه باشد. اعضا می‌توانند بدون تلاش برای ایجاد یک بلوک سیاسی ضدآمریکایی، همکاری را بر حوزه‌هایی مانند تجارت با ارزهای ملی، بانک و تأمین مالی مشترک، انرژی، حمل‌ونقل، زنجیره تأمین و پروژه‌های زیرساختی 
متمرکز کنند. در واقع، تقویت پیوندهای اقتصادی و کاهش وابستگی به سازوکارهای تحت سلطه غرب می‌تواند به‌تدریج همگرایی بریکس را عمیق‌تر و قدرت چانه‌زنی اعضا از جمله ایران را افزایش دهد.

آقای پزشکیان در بریکس چگونه می‌تواند از ظرفیت واقعی این مجموعه در مسیر همکاری‌های اقتصادی استفاده کند، بدون آنکه از بریکس انتظار یک ائتلاف ضدآمریکایی داشته باشد؟
آقای پزشکیان می‌تواند با تمرکز بر تجارت با ارزهای ملی، تسهیل مبادلات بانکی، توسعه کریدورهای حمل‌ونقل، انرژی، سرمایه‌گذاری مشترک و اتصال بازارهای ایران به اقتصادهای بزرگ بریکس از این ظرفیت استفاده کند. 
برای ایران، مهم این است که بریکس از یک چارچوب سیاسی به یک شبکه عملیاتی همکاری اقتصادی تبدیل شود؛ شبکه‌ای که بتواند وابستگی اعضا به سازوکارهای مالی و تجاری تحت سلطه غرب را کاهش دهد، بدون آنکه الزاماً به تقابل مستقیم با آمریکا 
منجر شود.