توانیر می‌گوید با اصلاح تعرفه‌ها، توسعه نیروگاه‌های خودتأمین و فعال‌سازی بازار بهینه‌سازی انرژی، صنایع می‌توانند بخشی از محدودیت‌های برق در ساعت‌های اوج مصرف را پشت سر بگذارند؛ اما موفقیت این مسیر به تأمین مالی، شفافیت بازار و نوسازی تجهیزات وابسته است.
محدودیت برق صنایع در ماه‌های اوج مصرف، سال‌هاست یکی از چالش‌های تولیدکنندگان به شمار می‌رود؛ چالشی که علاوه بر کاهش ساعت کار واحدها، برنامه‌ریزی تولید و تحویل سفارش‌ها را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. اکنون توانیر از تغییر تدریجی رویکرد خود در مدیریت ناترازی برق خبر می‌دهد؛ رویکردی که قرار است به‌ جای اتکای صرف به اعمال محدودیت و خاموشی، بر کاهش مصرف، مدیریت هوشمند بار و ایجاد مشوق اقتصادی برای صنایع استوار باشد.
اصلاح پلکانی تعرفه برق صنعتی، نصب و توسعه تجهیزات اندازه‌گیری هوشمند، گسترش نیروگاه‌های خودتأمین در محل مصرف و امکان خرید گواهی صرفه‌جویی انرژی در بورس انرژی، از جمله ابزارهایی است که برای این مسیر در نظر گرفته شده است. بر اساس این برنامه، صنایعی که در ساعات اوج مصرف به کاهش بار شبکه کمک کنند یا گواهی صرفه‌جویی خریداری کنند، می‌توانند از بخشی از محدودیت‌های پیک معاف شوند.
ابوالفضل اسدی، معاون برنامه‌ریزی و امور اقتصادی شرکت توانیر، در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید: «سیاست وزارت نیرو، عبور تدریجی از مدیریت اضطراری مصرف به سمت مدیریت هوشمند تقاضاست.» به گفته او، «افزایش بهره‌وری در صنایع سنگین و کاهش مصرف برق، قرار نیست جایگزین همه برنامه‌های مدیریت بار شود، اما می‌تواند فشار بر شبکه را در زمان اوج مصرف کاهش دهد.»
اسدی توضیح می‌دهد که توسعه کنتورهای هوشمند، تعرفه‌گذاری زمان‌مند و قراردادهای دوجانبه تأمین برق، سه محور اصلی این سیاست را تشکیل می‌دهد. در این الگو، مصرف برق در تمام ساعت‌های شبانه‌روز قیمت یکسانی ندارد و صنایع با جابه‌جایی مصرف خود از ساعت‌های اوج بار یا کاهش مصرف در این ساعات، انگیزه اقتصادی بیشتری برای همکاری با شبکه خواهند داشت.
 
تعرفه‌ها؛ از یارانه عمومی
به مشوق کاهش مصرف
یکی از محورهای اصلی برنامه توانیر، اصلاح ساختار تعرفه برق صنایع است. معاون توانیر می‌گوید، این اصلاح قرار است به ‌صورت پلکانی و همراه با یک دوره‌ گذار اجرا شود تا فشار ناگهانی به هزینه تولید وارد نشود.
هدف از این سیاست، ایجاد تفاوت میان صنایع کم‌مصرف و واحدهایی است که مصرف برق آنها بیش از الگوی تعیین‌شده است. در واقع، سیاستگذار تلاش می‌کند به‌تدریج به جای تکیه بر یارانه فراگیر انرژی، صرفه‌جویی و نوسازی تجهیزات را برای بنگاه‌ها به یک انتخاب اقتصادی تبدیل کند.
با این حال، اجرای این سیاست برای واحدهای صنعتی به شرایط دیگری نیز وابسته است؛ از جمله دسترسی به تسهیلات، امکان خرید تجهیزات نو و ثبات در برنامه‌های تأمین برق. برای بسیاری از صنایع، بویژه واحدهای کوچک و متوسط، نوسازی خطوط تولید و جایگزینی ماشین‌آلات پرمصرف بدون منابع مالی ارزان‌قیمت دشوار است.
توانیر می‌گوید برای بازسازی تجهیزات انرژی‌بر، استفاده از تسهیلات بانکی، منابع صندوق بهینه‌سازی انرژی و معافیت‌های مالیاتی پیش‌بینی شده در قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر در نظر گرفته شده است. در مقابل، واحدهایی که برای اصلاح مصرف و نوسازی تجهیزات اقدامی نکنند، ممکن است در شرایط اضطراری شبکه با محدودیت بیشتر، سقف مصرف پایین‌تر یا جرایم مربوط به مصرف غیراستاندارد مواجه شوند.
 
 کاهش وابستگی
نه جدایی از شبکه
توسعه نیروگاه‌های خودتأمین صنایع، یکی دیگر از راهکارهایی است که در سال‌های اخیر مطرح شده است. این سیاست، بویژه برای صنایع بزرگ و انرژی‌بر، با هدف کاهش وابستگی آنها به برق شبکه سراسری در زمان پیک دنبال می‌شود.
اسدی تأکید می‌کند، ساخت نیروگاه خودتأمین به معنای خروج صنعت از شبکه برق نیست. به گفته او، الگوی موردنظر، تولید برق در محل یا نزدیک محل مصرف در کنار اتصال مستمر به شبکه سراسری است؛ الگویی که می‌تواند تلفات انتقال برق را کاهش و تاب‌آوری واحدهای صنعتی را در برابر نوسانات تأمین انرژی افزایش دهد.
این بخش از برنامه البته نیازمند روشن‌شدن سازوکارهای اجرایی است؛ از جمله نحوه تأمین سوخت، امکان فروش برق مازاد، وضعیت اتصال به شبکه و تضمین‌های لازم برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی. بدون پاسخ روشن به این مسائل، توسعه نیروگاه‌های خودتأمین ممکن است برای همه صنایع، بویژه واحدهای با توان مالی محدود، امکانپذیر نباشد.
 
گواهی صرفه‌جویی؛ ابزار تازه برای عبور از پیک
بازار بهینه‌سازی انرژی و محیط‌زیست در بورس انرژی، ابزار دیگری است که توانیر برای مشارکت‌دادن بخش خصوصی در کاهش مصرف برق روی آن حساب باز کرده است. در این بازار، اجرای پروژه‌هایی که مصرف برق را کاهش می‌دهند، می‌تواند به صدور گواهی صرفه‌جویی منجر شود؛ گواهی‌هایی که قابلیت معامله دارند و صنایع می‌توانند از آنها برای تسویه بخشی از هزینه برق یا جبران مصرف مازاد خود استفاده کنند.
به گفته معاون توانیر، تاکنون ۵۹ طرح در بازار بهینه‌سازی انرژی به تصویب رسیده است. اصلاح روشنایی معابر و ساختمان‌ها، تعویض الکتروموتور کولرهای آبی، جایگزینی کولرهای گازی پنجره‌ای پرمصرف با مدل‌های پربازده، بهینه‌سازی مصرف در صنعت و کشاورزی و تعویض یخچال‌های فرسوده، از جمله این طرح‌هاست. نتیجه اجرای پروژه‌های عملیاتی‌شده نیز تاکنون صرفه‌جویی ۹۲ مگاواتی در مصرف برق اعلام شده است.
گواهی‌های صرفه‌جویی برای صنایع سه کاربرد اصلی دارند: اول، صنایع می‌توانند با خرید این گواهی‌ها از تابلوی بهینه‌سازی بورس انرژی، بخشی از قبوض برق خود را در ساعت‌های میان‌باری و اوج بار تسویه کنند. دوم، واحدهایی که از استاندارد مصرف انرژی عبور کرده‌اند، می‌توانند جریمه مصرف مازاد را از مسیر خرید این گواهی‌ها پرداخت کنند. کارکرد سوم، برای صنایع اهمیت بیشتری دارد: اگر گواهی مربوط به صرفه‌جویی در ساعت‌های اوج مصرف باشد، خریدار آن می‌تواند به میزان گواهی خریداری‌شده از برنامه‌های مدیریت بار و محدودیت برق در پیک معاف شود. به این ترتیب، گواهی صرفه‌جویی می‌تواند برای واحدهای تولیدی به ابزاری برای کاهش ریسک قطعی یا محدودیت برق 
تبدیل شود.

برش

چالش بازار نوپا
با وجود مزیت‌های مطرح‌شده، بازار گواهی صرفه‌جویی هنوز در ابتدای مسیر قرار دارد. نقدشوندگی گواهی‌ها، شیوه راستی‌آزمایی میزان واقعی صرفه‌جویی، شفافیت قیمت‌ها و دسترسی آسان صنایع به معاملات بورس انرژی، از مهم‌ترین چالش‌های این بازار است. اسدی می‌گوید، توانیر برای رفع این موانع، استانداردسازی قراردادها، شفاف‌ترشدن سازوکار تعیین قیمت صرفه‌جویی و تسهیل فرآیند معامله گواهی‌ها را دنبال می‌کند. با این حال، کارآمدی این ابزار زمانی مشخص می‌شود که عرضه گواهی، قیمت آن و میزان معافیت صنایع از محدودیت برق، برای فعالان تولید قابل پیش‌بینی باشد. مسیر تازه‌ای که توانیر پیشنهاد می‌کند، در صورت اجرای دقیق می‌تواند بخشی از رابطه پرتنش صنعت و شبکه برق در تابستان را تغییر دهد: صنعتی که مصرف خود را بهینه می‌کند یا در کاهش بار شبکه مشارکت دارد، به‌ جای قرارگرفتن در صف محدودیت، امتیاز دریافت کند. اما تحقق این هدف، علاوه بر مقررات روشن و بازار شفاف، به سرمایه‌گذاری در نوسازی صنعتی، تأمین مالی و پایداری تصمیم‌های سیاستی نیاز دارد.