سعید داغینه
مدیر اندیشکده توسعه
پایدار انرژی (پایا)

دولت آقای پزشکیان را باید دولت چالش‌های پیش‌بینی نشده در تاریخ نظام اسلامی دانست. وقوع دهها ترور، تهدید سرزمینی کشور، دو جنگ تمام عیار در دل ناترازی شدید انرژی هر کدام می‌توانست زمینه ایجاد یک بحران بزرگ اجتماعی با محوریت کمبود انرژی یا سوخت را فراهم کند. تلاش بی‌وقفه صنعت مردان و مدیران جهادی وزارت نفت و نیرو در کنار همراهی مردم و باور به صداقت دولت و حفظ آینده ایران سبب شد تا نمونه‌های بی‌نظیری از همدلی و همراهی ملی را شاهد باشیم. در کنار مجاهدت‌های عیان مانند شهادت‌های فرماندهان و رزمندگان کشور در دفاع از تمامیت ارضی، یک جهاد خاموش از دوسال پیش به پشتوانه ده‌ها زیرساخت عظیم صنعتی و انرژی در دو صنعت نفت و نیرو شکل گرفت تا کشوری که در تابستان و زمستان با قطعی‌های گسترده روبه‌رو بود و کمبود سوخت در تعطیلات رخ می‌داد، در دل بزرگ‌ترین تعطیلات جغرافیایی کمتر از گذشته کمبود انرژی را حس کند. حمله به انبار نفت شهران، شهرری، اراک و پالایشگاه‌های تهران و تبریز و عسلویه و شهادت ده‌ها نفر از پرسنل دولت که آخرین نمونه آن شهادت جانسوز محمد مؤیدی راننده شرکت پخش فراورده‌های نفتی در پل خمیر بندرعباس نمونه‌هایی از این مجاهدت‌های خاموش است. روایت تلاش و خدمات فرزندان کشور در حوزه انرژی در یک سال گذشته قطعاً در یک یادداشت‌ رسانه‌ای نمی‌گنجد لذا در این فرصت به شرح اقدامات دولت در دو حوزه تأمین بنزین و گازوئیل پرداخته می‌شود.
 
روایت تأمین سوخت خودروهای شخصی
در بخش سوخت‌های مایع، شامل بنزین و گازوئیل حداکثر ظرفیت عرضه هرکدام در کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز است، این در حالی است که تقاضای روزانه گازوئیل از ۱۲۰ میلیون لیتر و تقاضای روزانه بنزین از ۱۳۰ میلیون لیتر فراتر می‌رود. در نتیجه، کشور از سال 1402 ناگزیر به واردات سوخت شده بود. افزون بر این، در ایام تعطیلات، بویژه در ماه‌های فروردین و شهریور، تقاضای بنزین حدود 10 درصد بیش از میانگین سالانه می‌رفت. بنابراین کشور در حوزه سوخت مایع دچار شکاف بین عرضه و تقاضا است، اما از سال گذشته که کشور وارد دو جنگ تحمیلی 12 روزه و 160 روزه شده است، در کشور از نظر دسترسی به بنزین و گازوئیل، کمبود جدی از سمت مردم احساس نشد و بخشی از آن به اقدامات دولت در راستای مدیریت سبد سوخت مصرفی برمی‌گردد.
دولت برای مدیریت تأمین بنزین در دوسال اخیر اقدامات مؤثری انجام داده است. ایجاد سطوح قیمتی مختلف برای بنزین و کاهش سقف ذخیره‌سازی سهمیه بنزین، از آذرماه سال گذشته تا خردادماه سال‌جاری، به کنترل تقاضای این فرآورده کمک کرده است؛ به طوری‌که آمارها حکایت از کاهش حدود 9 میلیون لیتر در روز در مجموع مصرف بنزین حکایت دارد. با توجه به اینکه میانگین مصرف بنزین در سال ۱۴۰۴ به ۱۳۵ میلیون لیتر در روز رسیده است، کاهش ۱۰ درصدی مصرف به معنای کاهش حدود 13.5 میلیون لیتر از تقاضای روزانه بنزین خواهد بود. در این اقدام ظرفیت سوخت‌گیری و ذخیره سهمیه 1500 تومان نصف شد و برای بنزین 3000 تومان نیز سهمیه در نظر گرفته شد. از طرف دیگر، خودروهایی که مازاد سهمیه تقاضا داشتند، باید از کارت سوخت جایگاه استفاده نمایند که ظرفیت عرضه بنزین آن هم توسط دولت محدود شد. علاوه بر این، سهمیه سوخت خودروهای صفر و وارداتی از اواسط آذرماه 1404 به طور کامل صفر شد.
یک اقدام مهم دیگر در مدیریت سهمیه بنزین، انتخاب خودروی دریافت‌کننده سهمیه برای مالکان چندخودرویی بود که بایستی با مراجعه به سامانه هوشمند معرفی شده، خودرویی را که مایل هستند سهمیه نرخ اول (یارانه کامل) و نرخ دوم (نیمه یارانه‌ای) را دریافت کند، مشخص نمایند.
در کنار مدیریت سهمیه بنزین، دولت اقداماتی را در راستای ترویج سوخت CNG و خودروهای الکتریکی انجام داد که هر چند تأثیر محدودتری در مقایسه با مدیریت سهمیه بنزین داشتند؛ اما در کل اثر مثبتی روی کنترل تقاضای بنزین ایجاد شد. طبق اعلام مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران، در هفت‌ماهه سال ۱۴۰۳، ۱۲ هزار و ۱۲۵ دستگاه خودرو دوگانه‌سوز شده‌اند که این رقم با رشد حدود ۱۶۸ درصدی به ۳۲ هزار و ۴۶۲ دستگاه در هفت‌ماهه سال ۱۴۰۴ رسید. همچنین دولت واردات و توزیع بنزین سوپر توسط بخش خصوصی را تسهیل نمود و این اقدام موجب واردات بیش از 10 میلیون لیتر بنزین در سال 1404 شد.
 
روایت تأمین سوخت ناوگان و صنایع
مصرف گازوئیل کشور به دو بخش صنعتی و ناوگان سنگین تقسیم می‌شود. نیمی از گازوئیل کشور برای تردد ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی درون شهری و برون شهری و حمل کالا استفاده می‌شود و نیمی دیگر به برخی صنایع و مصرف کشاورزی تخصیص می‌یابد. لذا اگرچه در موضوع گازوئیل مردم بطور مستقیم مصرف کننده نیستند اما چرخ حمل‌و‌نقل عمومی و صنایع و تولید کشور وابسته به تأمین این سوخت است.
یکی از اقدامات دولت در مدیریت مصرف گازوئیل، توقف طرح رزاق و اختصاص مستقیم منابع مالی به ساکنان مناطق مرزی مشارکت‌کننده در این طرح بود که موجب کنترل تقاضای گازوئیل و نفت‌کوره به میزان حدود ۴ میلیون لیتر در روز شده است.
صدور بارنامه الکترونیک و توسعه پوشش طرح‌های سپهتن و سیپاد در اجرای بخشی از آیین‌نامه اجرایی جزء (2) بند (ب) ماده (46) قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران که در فروردین ماه سال 1404 تصویب شد توانسته است، تقاضای گازوئیل از سمت ناوگان حمل‌و‌نقل باری و مسافربری را مدیریت نماید. موضوع این آیین‌نامه تعیین سهمیه اعتباری نفت گاز در مسیرهای مربوط به بارنامه الکترونیکی بر خط است به طوری که بر اساس اطلاعات برخط و الکترونیکی بارنامه به خودروهای گازوئیلی سوخت تخصیص می‌یابد و خارج از بارنامه الکترونیکی، خودرها مجبور به خرید سوخت با قیمت‌های بالاتر هستند. طبق تبصره 4 ماده 5 آیین‌نامه، خودروها می‌توانند تا سقف سهمیه اعتباری خود که بر مبنای مسیر و محدوده شهری است با نرخ مصوب سوخت دریافت نمایند. در صورت نداشتن سهمیه اعتباری، خودروها می‌توانند حداکثر دو بار در ماه تا سقف 40 درصد بیشتر از سهمیه اعتباری با نرخ 50 درصد قیمت خرید گازوئیل ازپالایشگاه‌ها سوخت دریافت نمایند. در صورت فقدان سند حمل الکترونیک، تردد خارج از مسیر و اتمام سهمیه با نرخ پلکان اول و دوم، خودروها سوخت را با نرخ قیمت خرید گازوئیل از پالایشگاه‌ها خریداری می‌کنند.
 
ایجاد فرصت در دل تهدیدات
اقدامات دولت در افزایش تاب‌آوری صنعت نفت شامل ذخیره‌سازی سوخت، افزایش تولید پالایشگاهی‌کشور، توسعه سوخت جایگزین، تنوع بخشی به منابع انرژی از جمله تجدیدپذیرها، جریان‌سازی رسانه‌ای برای مشارکت مردم در کاهش مصرف سوخت، اطلاع‌رسانی در اقدامات و تمرکز و ادغام سازمان‌های مدیریت مصرف انرژی در سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی همگی مقدمات یک طرح بزرگ و زمین مانده در موضوع انرژی کشور است. طرح دولت که بارها از زبان ریاست محترم جمهور بیان شده است، واگذاری مدیریت انرژی کشور به مردم در قالب بازارهای بهینه‌سازی مصرف سوخت و اعطای یارانه انرژی به مصرف کننده نهایی مشابه با طرح کالابرگ است. این اقدام اگرچه دارای ظرافت‌ها و ملاحظات ویژه و مهمی است، اما تجربه همراهی بی‌نظیر مردم در دوره جنگ و بسیج اراده ملی نشان داده است که با صداقت و مدیریت جهادگونه مسئولان امکان ایجاد فرصت آزادسازی 120 میلیارد دلار یارانه انرژی حتی در دل سخت‌ترین تهدیدات دشمن وجود دارد. دولت و مردم توان و اراده اصلاح وضعیت ناترازی انرژی کشور را دارند.