چرا تقابل تحریمی چین و آمریکا بر سر ایران بازتابی از نبرد آینده نظم بینالملل است؟
جنگ آمریکا-اسرائیل علیه ایران، نبردی برای نظم آینده بینالمللی است؛ این نه یک گزاره اغراق آمیز، بلکه ترجمه سیاست بینالملل از نبردی 40 روزه است که نفس دنیا را بند آورده و تبعات آن هنوز ادامه دارد. پس از آنکه دولت ترامپ تحریمهای جدیدی علیه 5 پالایشگاه چینی موسوم به «تیپات» به اتهام خرید نفت ایران وضع کرد، چین در اقدامی کم سابقه یا بیسابقه، به مقابله مستقیم با تحریم ایالات متحده پرداخت.
وزارت بازرگانی چین روز شنبه اعلام کرد که دستوری برای جلوگیری از تحریمهای آمریکا علیه پنج پالایشگاه چینی خریدار نفت ایران صادر کرده است. این وزارتخانه نام آنها را پتروشیمی هنگلی (دالیان) و پالایشگاههای موسوم به «تیپات» شامل گروه پتروشیمی شاندونگ جینچنگ، گروه شیمیایی هبی شینهای، پتروشیمی شوگوانگ لوکینگ و شیمیایی شاندونگ شنگشینگ را اعلام کرد. پالایشگاههای تیپات یکچهارم از ظرفیت پالایشگاههای چین را تشکیل میدهند.
اقدامی که جمهوری خلق چین را فراتر از ملاحظات پیشین نسبت به تحریمهای آمریکا و دور زدن آن، به مواجهه مستقیم با یکی از مهمترین ابزارهای آمریکا در نظم پساجنگ سرد سوق داده است. با سست شدن بنیانهای نظام بینالملل توسط سیاستهای آشفته دولت ترامپ، چین حالا زمینه را برای مقابله با سیستم یکجانبهگرایی حاکم بر سیاست بینالملل که اصل اساسی سیاست خارجی این کشور بوده مناسب میبیند. چین از بازیگرانی بود که پس از بازگشت غیرقانونی تحریمهای ایران با توسل تروئیکای اروپایی به مکانیسم موسوم به اسنپ بک رسماً اعلام کرد بازگشت این تحریمها را به رسمیت نمیشناسد.
پکن اعلام کرده که تحریمهای آمریکا «حقوق بینالملل و هنجارهای اساسی روابط بینالملل» را نقض میکند. در نتیجه، وزارت بازرگانی این کشور اعلام کرد که در این خصوص حکم منع تعقیب صادر کرده است. این وزارتخانه افزود: «این حکم تصریح میکند که ایالات متحده نمیتواند تحریمهای اعمال شده علیه پنج شرکت چینی مذکور را اجرا یا از آنها پیروی کند.»
به گزارش رویترز، در ماه آوریل، وزارت خزانهداری آمریکا در ادامه تلاشهای دیرینه واشنگتن برای محدود کردن درآمد نفتی تهران، شرکت پتروشیمی هنگلی را به اتهام خرید میلیاردها دلار نفت از ایران تحریم کرد.دولت ترامپ سال گذشته تحریمهایی را علیه چهار پالایشگاه دیگر که توسط این وزارتخانه نام برده شده بود، اعمال کرد. وزارت خزانهداری آمریکا هفته گذشته تحریمهایی را علیه یکی از واحدهای شرکت پتروشیمی هنگلی، پالایشگاهی که واشنگتن ادعا میکند میلیاردها دلار نفت ایران را خریداری کرده است، به همراه ۴۰ شرکت کشتیرانی و کشتی که گفته میشود در این تجارت دخیل بودهاند، اعمال کرد.
تهران- پکن علیه پروژه مهار
این دومین حرکت چینیها برای مقابله با اقدامات یکجانبه آمریکا است، تحرکاتی که تهران- پکن بعد از حضور نظامی ایالات متحده در آبهای اقیانوس هند آن را یک دزدی دریایی آشکار میخوانند.
پیش از این هم «دونگ جون» وزیر دفاع چین بعد از تهدیدات دونالد ترامپ رئیسجمهوری آمریکا درباره همکاری نظامی تهران-پکن هشدار داد و گفت: «واشنگتن باید از دخالت در روابط دوجانبه چین با ایران خودداری کند.» وزیر دفاع چین در این باره گفت: «ما با ایران توافقهای تجاری و انرژی داریم و انتظار داریم دیگران در امور ما دخالت نکنند.» این مقام ارشد چینی در ادامه افزود که تنگه هرمز همچنان به روی چین باز است. به نظر میرسد پکن به این ادراک رسیده که جنگ علیه ایران پلی به سوی مهار چین توسط ایالات متحده و محاصره چین در حوزه انرژی است. این نکتهای است که مقامات نظامی آمریکا به تصریح درباره آن صحبت کردهاند. چندی قبل روزنامه آمریکایی واشنگتن پست گزارش داد ژنرال ساموئل پاپارو از فرماندهان ارشد سنتکام و سرفرماندهی هند-آرام اقیانوسیه ارتش آمریکا با حضور در سنای آمریکا عنوان کرد که «جنگ علیه ایران باید حواس چین را جمع کرده باشد.»
به نوشته واشنگتن پست فرمول کلیدی که این نظامی آمریکایی بیان کرد این است: «هیچ چیز جایگزین پیروزی در میدان نبرد نمیشود.» به گفته او، توانایی به نتیجه رساندن کمپینهای نظامی باید اصلیترین استدلال برای پکن باشد. او تأکید کرد: «من میخواهم چین ببیند که آمریکا توانایی و اراده مقابله با تجاوز را دارد و هیچ شکی در این باره نداشته باشد»
در چنین پس زمینهای است که ایالات متحده در آخرین کارزار فشار خود تلاش میکند فشار بر اکوسیستم تجاری ایران و چین را تشدید کند و این برای دولت شی جین پینگ قابل تحمل نیست.
پس از محاصره بنادر و توقیف نفتکشهای ایران، واشنگتن در روزهای اخیر گامهای جدیدی برای هدف قرار دادن پالایشگاههای خصوصی چینی برداشته است. این تحولات در شرایطی است که لی کیانگ، نخستوزیر چین، در ماه آوریل دو آییننامه مهم را امضا کرد که به مقامات این کشور اختیارات گستردهای برای تحقیق و مجازات اشخاص خارجی متهم به تضعیف زنجیرههای صنعتی و تأمین چین میدهد. این مقررات اقداماتی مانند ممانعت از ورود، اخراج و توقیف داراییها را مجاز میداند که منعکسکننده اقدامات ذکر شده است.
خبرگزاری انگلیسی رویترز گزارش مینویسد که جنگ جاری با ایران، تمرکز پکن را بر اقدامات متقابل اقتصادی تشدید کرده است، بویژه پس از آنکه اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، خریداران نفت ایران را که ۸۰ درصد آن توسط چین خریداری میشود، تهدید به تحریم کرد. کارشناسانی که رویترز به آنها استناد کرده است، معتقدند که رویکرد چین فراتر از سیاستگذاری واکنشی است.
تنظیم اهرم ها قبل از ملاقات ماه مه
همه این تحولات در حالی است که کمتر از 10 روز دیگر رؤسایجمهوری آمریکا و چین قرار است با یکدیگر ملاقات کنند. دیداری که قرار بود اواخر مارس انجام شود و ترامپ آن را به خاطر جنگ با ایران به تعویق انداخت. رسانههای دولتی آمریکا و چین طی روزهای گذشته اعلام کردند که مقامات ارشد اقتصادی 2 کشور روز پنجشنبه پیش از دیدار دونالد ترامپ و شی جینپینگ مذاکراتی «صریح» انجام داده و هر دو طرف از سیاستهای تجاری یکدیگر شکایت کردند.
وزیر خزانهداری آمریکا، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد با هی لیفنگ، معاون نخستوزیر چین، در مورد سفر ترامپ به پکن که برای ۱۴ تا ۱۵ مه برنامهریزی شده است، صحبت کرده است.
اسکات بسنت گفت: «جلسه ما هم صریح و هم جامع بود و من تأکید کردم که مقررات تحریکآمیز فراسرزمینی اخیر چین تأثیر منفی بر زنجیرههای تأمین جهانی دارد.»
تلویزیون دولتی چین، CCTV، هم اعلام کرد که معاون نخستوزیر، هه لیفنگ، طی یک تماس ویدیویی «مبادلات صریح و عمیقی» با بسنت داشته است.
به گزارش سیسیتیوی، طرف چینی «نگرانی جدی خود را از اقدامات تجاری محدودکننده اخیر آمریکا علیه چین ابراز کرد»، اما هر دو طرف توافق کردند که اجماع نظر بیشتری را افزایش دهند، اختلافات را مدیریت و همکاری را تقویت کنند.
آمریکاییها وانمود میکنند پیش از اجلاس برنامهریزیشده ماه مه، روابط بین پکن و واشنگتن علیرغم پیچیدگیهای انرژی و ژئوپلتیکی ناشی از جنگ علیه ایران، تا حد زیادی آرام مانده است. ایالات متحده و چین تلاش کردهاند تا پیش از دیدار رهبران، اهرم فشار خود را افزایش دهند، به طوری که چین مقررات جدید زنجیره تأمین را وضع کرده و واشنگتن ارسال ابزار به یکی از تراشهسازان برجسته چین را محدود کرده است.
