نیلوفر منصوری
گروه گزارش

با مشخص‌تر شدن ابعاد پیدا و پنهان مهاجرت نخبگان، رویکرد مسئولان مربوطه از حدس و گمان فاصله گرفته و به داده‌های واقعی  نزدیک‌تر شد؛ رویکردی که هدف آن فهم دقیق‌تر دلایل مهاجرت و تقویت عوامل ماندگاری است.
سعید خدایگان، قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان به «ایران» می‌گوید که همزمان با آغاز به کار دولت چهاردهم مشخص شد که در حوزه مهاجرت نخبگان بانک اطلاعاتی منسجم و قابل اتکایی برای تحلیل دقیق وضعیت وجود ندارد. به گفته او، اگرچه در سال‌های گذشته اقداماتی انجام شده بود، اما این تلاش‌ها پراکنده و فاقد جمع‌بندی نهایی بود.
تشکیل تیم «رصد و پایش مهاجرت نخبگان» در بنیاد ملی نخبگان از ابتدای دولت چهاردهم، گامی برای پی‌ریزی سیاست‌ها بر پایه داده‌های دقیق و واقعی بود. خدایگان با تأکید بر اینکه بدون تصویر آماری روشن نمی‌توان تصمیم درستی گرفت، تفاوت در تعریف مفهوم نخبه میان دستگاه‌های مختلف را چالشی جدی می‌داند؛ موضوعی که تاکنون باعث ارائه آمارهای متفاوت و گاه متناقض درباره مهاجرت نخبگان شده است.
قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان با بیان تعریف جامعه نخبگان توضیح می‌دهد: «هر دستگاه تعریف متفاوتی از «نخبه» دارد؛ آموزش‌وپرورش، دانش‌آموزان مدارس استعدادهای درخشان، وزارت علوم، دانشجویان تحصیلات تکمیلی، باشگاه دانش‌پژوهان المپیادی‌ها و وزارت بهداشت رتبه‌های برتر کنکور را جامعه نخبه می‌دانند. اما بنیاد ملی نخبگان به‌عنوان نهادی فرابخشی، تعریف مصوب نخبه و استعداد برتر براساس سند راهبردی کشور در امور نخبگان را مبنای کار قرار داد.»
خدایگان توضیح می‌دهد که پایگاه داده بنیاد ملی نخبگان با استناد به اطلاعات همه افرادی بازتنظیم شد که طی سال‌های 1395 تا 1403 به‌عنوان نخبه یا استعداد برتر معرفی شده بودند. پس از تجمیع داده‌ها و حذف موارد تکراری، حدود 55 هزار نفر به‌صورت غیرتکراری شناسایی شدند و وضعیت مهاجرت آنها مبنای تحلیل قرار گرفت. به گفته او، این بررسی در دو بخش تحلیل داده‌ها و افکارسنجی انجام شد تا علاوه بر آمار مهاجرت، دلایل و انگیزه‌های نخبگان برای ماندن یا رفتن نیز روشن شود.
او با اشاره به تنوع منابع اطلاعاتی می‌گوید: «این نتایج بر اساس تجمیع داده‌ها از مسیرهای مختلف از جمله اطلاعات پلیس مهاجرت، بررسی اطلاعات از شبکه‌های اجتماعی شغلی مانند لینکدین، بررسی وابستگی‌های سازمانی درج‌شده در مقالات علمی و همچنین تماس مستقیم و استعلام از افراد به‌دست آمده است.»

دلیلی برای ماندن
بخش مهم‌تر این بررسی‌ها به شناخت انگیزه‌های مهاجرت اختصاص دارد؛ موضوعی که از طریق افکارسنجی پیگیری شده است. خدایگان توضیح می‌دهد: «در این افکارسنجی، نخبگان و استعدادهای برتر می‌توانستند یک یا چند عامل را به‌عنوان دلیل اصلی مهاجرت یا تمایل به مهاجرت انتخاب کنند. براساس نتایج، مهم‌ترین درصد انگیزه، یافتن شغل متناسب با تخصص و کسب درآمد بالاتر بوده است؛ به‌طوری‌که حدود 45 درصد از پاسخ‌دهندگان این عامل را یکی از دلایل اصلی خود اعلام کرده‌اند.»
او می‌گوید: «دومین انگیزه پرتکرار برای مهاجرت، ادامه تحصیل در یکی از دانشگاه‌های معتبر جهان بوده است؛ عاملی که حدود 44 درصد از پاسخ‌دهندگان به آن اشاره کرده‌اند. همچنین حدود 33 درصد نسبت به آینده اقتصادی کشور نگرانی داشته‌اند. در ادامه، 12 درصد «دستیابی به آزادی‌های اجتماعی بیشتر» و 11 درصد «تجربه زندگی در کشورهای مختلف» را به‌عنوان یکی از دلایل اصلی خود مطرح کرده‌اند.»
به گفته او، در میان سایر انگیزه‌ها، 8 درصد «مشکلات تحصیل در داخل» را بیان کرده‌اند، 7 درصد «کسب دانش بیشتر در خارج و بازگشت برای خدمت» را علت مهاجرت عنوان کرده‌اند و 5 درصد نیز «رسیدن به رفاه عمومی بیشتر» را دلیل خود دانسته‌اند. بخش کوچکی از پاسخ‌ها نیز به دلایل متفرقه دیگری اشاره کرده است.

تأثیر توانمندی نخبگان 
در ماندگاری آنها
خدایگان تأکید می‌کند: «مهاجرت پدیده‌ای چندعاملی و چندوجهی است و نمی‌توان آن را به یک علت واحد نسبت داد.» به گفته او نتایج نشان می‌دهد الگوی دلایل مهاجرت میان زنان و مردان تفاوت معناداری ندارد و تقریباً مشابه است. حتی در حوزه‌هایی که کاهش مهاجرت مشاهده می‌شود، این تغییر حاصل مجموعه اقدامات کشور است، نه عملکرد یک نهاد به‌تنهایی. با این حال، بنیاد ملی نخبگان در چهارچوب اختیارات خود برنامه‌هایی برای تقویت ماندگاری نخبگان اجرا کرده است.
قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان، با بیان اینکه فعالیت‌های بنیاد در سه محور اصلی دنبال می‌شود، می‌گوید: «شناسایی و توانمندسازی نخبگان، جذب و نگهداشت آن‌ها و تکریم و الگوسازی از جامعه نخبگان از محورهای اصلی فعالیت‌های بنیاد است. به همین دلیل بنیاد تلاش می‌کند نخبگان از دوره دبیرستان تا ورود به دانشگاه به‌موقع شناسایی شوند و سپس بسته‌های حمایتی متناسب در حوزه‌های آموزش، پژوهش و فناوری در اختیار آنها 
قرار بگیرد.»
به گفته او، در حوزه شناسایی و توانمندسازی دانشجویان، طرح‌هایی مثل طرح شهید وزوایی (حمایت و توانمندسازی از دانشجویان برتر، المپیادی و نفرات برتر کنکور) در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری اجرا می‌شود. در این طرح، علاوه بر ارائه بسته‌های کمک‌هزینه تحصیلی (تا سقف 40 میلیون تومان برای دانشجویان کارشناسی، 50 میلیون تومان برای دانشجویان کارشناسی ارشد و 70 میلیون تومان برای دانشجویان دکتری)، سایر بسته‌های تکمیلی پژوهشی و فناورانه نیز به برگزیدگان اعطا می‌شود. در حال حاضر حدود 2600 نفر از دانشجویان مستعد تحت پوشش طرح شهید وزوایی قرار دارند.
خدایگان همچنین هدف طرح شهید احمدی روشن را توانمندسازی استعدادهای برتر برای حل مسأله در کشور عنوان می‌کند: «این طرح مبتنی بر تشکیل هسته‌های حل مسأله است؛ بدین صورت که گروه‌هایی متشکل از حدود 5 دانشجو، با راهبری یک استاد برجسته در حوزه تخصصی مرتبط، روی مسائل اولویت‌دار کشور کار می‌کنند. در این طرح، به غیر از حل مسأله، شبکه‌سازی میان نخبگان نیز تقویت می‌شود. به هر هسته حل مسأله به طور میانگین 600 میلیون تومان اعتبار اختصاص می‌یابد و در سال گذشته حدود 240 هسته تشکیل شده است.»
او همچنین به برنامه‌های بنیاد برای افزایش انگیزه دانشجویان دکتری اشاره می‌کند و می‌گوید: «در بسیاری از کشورها دانشجویان دکتری در دوران تحصیل حقوق دریافت می‌کنند، اما در داخل کشور چنین حمایتی به‌صورت گسترده وجود نداشته است.» بر همین اساس، بنیاد ملی نخبگان طرح‌های آموزشیار (دانشجویان سال اول و دوم دکتری) و طرح پژوهشیار (دانشجویان سال سوم و چهارم دکتری) را طراحی کرده تا بخشی از این خلأ حمایتی جبران شود. در این دو طرح تمرکز بر حمایت از دانشجویان دکتری معطوف شده و دانشجویانی که با داشتن برخی شرایط عمومی و خصوصی در کارگروه‌های تخصصی مورد بررسی قرار می‌گیرند در صورت کسب امتیاز لازم، کمک هزینه 
دریافت می‌کنند.
خدایگان درباره برنامه‌های حمایتی بنیاد ملی نخبگان برای دانشجویان دکتری می‌گوید: «در طرح آموزشیار دانشجویان در دو سال اول تحصیل، در صورت کسب معدل مناسب، ماهانه 20 میلیون تومان کمک‌هزینه تحصیلی دریافت می‌کنند که در صورت حفظ شرایط علمی، این تسهیلات بلاعوض خواهد بود. همچنین در طرح پژوهشیار دانشجویان در دو سال دوم دوره دکتری ماهانه 20 میلیون تومان کمک‌هزینه پژوهشی دریافت می‌کنند و در صورت انتشار مقالات علمی با کیفیت که شرط لازم برای دفاع از رساله است، این تسهیلات نیز بلاعوض محسوب می‌شود. این حمایت معادل حدود 75 درصد حقوق ماهانه یک استادیار پایه یک در سال 1404 در دانشگاه‌های تهران 
است.»
طرح جهت و جذب نخبه‌ها 
در هیأت علمی
او به برنامه‌های سه‌گانه بنیاد برای جذب نخبگان در بازار کار اشاره می‌کند و می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین این برنامه‌ها، «طرح جهت» (تسهیلات جذب دانش آموختگان برتر به عنوان عضو هیأت علمی در مؤسسه‌های علمی) برای جذب اعضای هیأت علمی و شامل فارغ‌التحصیلان دکتراست. سال گذشته حدود 6500 نفر در این طرح ثبت‌نام کردند، اما به دلیل تمرکز بر حمایت از افراد برتر، معمولاً فقط حدود پنج درصد متقاضیان واجد شرایط نهایی شناخته می‌شوند. طبق آمار، تقریباً همه برگزیدگان این طرح در دانشگاه‌های برتر کشور جذب می‌شوند. در این فرآیند، پرونده متقاضیان در دو مرحله کمی و کیفی توسط کارگروه‌های تخصصی ارزیابی می‌شود و افراد منتخب بدون نیاز به فراخوان، به دانشگاه‌های موردنظر معرفی شده و برای آنها ردیف استخدامی اختصاص می‌یابد.»
به گفته خدایگان، بنیاد همچنین طرحی برای جذب نخبگان در دستگاه‌های اجرایی اجرا می‌کند که در آن نیازهای شغلی دستگاه‌ها از طریق سازمان اداری و استخدامی کشور احصا می‌شود و داوطلبان در سه مرحله کارگروه تخصصی، کانون ارزیابی و مصاحبه دستگاه اجرایی مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. علاوه براین، بنیاد از طریق برنامه جدیدی، دانش آموختگان را برای جذب در بخش‌های خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان شناسایی می‌کند؛ همان‌طور که در بسیاری از کشورهای پیشرفته این بخش مقصد شغلی اصلی فعالیت نیروهای نخبه محسوب می‌شود.
خدایگان می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های نخبگان، مسکن است و به همین دلیل در ابتدای دولت چهاردهم «کمیته مسکن نخبگان» تشکیل شد. بر اساس بررسی‌ها، حدود 5500 نفر از نخبگان در اولویت دریافت زمین یا واحد مسکونی بوده‌اند و تاکنون نزدیک به 4800 واحد یا زمین تخصیص یافته یا در مراحل نهایی تخصیص قرار دارد. از این تعداد، 2000 واحد در استان تهران و بقیه در سایر استان‌هاست.»

برش

بازگشت  نخبگان به کشور

خدایگان، قائم مقام بنیاد ملی نخبگان به برنامه‌های بنیاد برای تسهیل بازگشت نخبگان خارج از کشور اشاره می‌کند و می‌گوید: «در بازه ده‌ساله اجرای طرح جهت، حدود 35 درصد اعضای هیأت ‌علمی جذب‌شده دانش‌آموخته خارج از کشور بوده‌اند؛ یعنی از حدود هزار نفر جذب‌شده، نزدیک به 350 نفر تحصیلات خود را در دانشگاه‌های معتبر جهان گذرانده‌اند. از این میان، حدود 200 نفر فارغ‌التحصیل دانشگاه‌های برتر دنیا با رتبه زیر 100 جهانی مانند استنفورد، هاروارد و دانشگاه فناوری سوئیس هستند.» خدایگان به طرح شهید کاظمی آشتیانی (شامل استادیاران جوان می‌شود که در صورت تأیید در کارگروه‌های هفتگانه کمک هزینه بدو استخدام دریافت خواهند کرد.) اشاره می‌کند که با هدف حمایت از اعضای هیأت‌علمی جوان (با سابقه استخدام کمتر از سه سال) اجرا می‌شود: «این گروه معمولاً به دلیل محدودیت حقوقی، نبود ارتباطات صنعتی و کمبود امکانات پژوهشی با دشواری‌هایی روبه‌رو هستند. در قالب این طرح، حدود 400 میلیون تومان برای تقویت زیرساخت‌های پژوهشی آنها اختصاص می‌یابد.» مجموع این اقدامات نشان می‌دهد سیاست‌گذاران حوزه علم و فناوری با مجموعه‌ای از حمایت‌های آموزشی، پژوهشی، شغلی و معیشتی در تلاش‌اند ماندگاری نخبگان را افزایش دهند؛ تلاشی که هرچند هنوز با نقطه مطلوب فاصله دارد، اما به گفته مسئولان، نشانه‌های مثبتی از تغییر روند مهاجرت نخبگان را نمایان کرده است.