یاسمن صادق‌شیرازی
گروه خودرو

 
در حالی‌که آتش‌بس اخیر فضای سیاسی منطقه را تا حدی آرام‌تر کرده است، اما ادعاهای آمریکا مبنی بر محاصره دریایی ایران گمانه‌زنی‌هایی را درباره احتمال محدود شدن فعالیت بنادر جنوبی ایران افزایش داده است. یعنی واردات قطعه و خودرو از بنادر جنوبی که همیشه از بندر جبل‌علی به ایران می‌آمدند این سؤال را ایجاد کرده است که با ادعای محاصره چه سرنوشتی خواهد داشت؟ موضوعی که البته، تنها مختص ایران نیست و جابه‌جایی کالا در دیگر کشورها و بنادر منطقه نیز با عدم‌قطعیتی مشابه مواجه شده است. با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند صنعت خودروی ایران به‌جای توقف، وارد مرحله‌ای از بازتعریف مسیرهای تجاری خود شده و در عمل این شرایط، نقشه واردات خودرو و قطعات را از نو ترسیم کرده است. اگرچه هنوز هیچ محدودیت رسمی اعلام نشده، اما احتمال ایجاد اختلال در بنادر جنوبی، پرسش‌های مهمی را پیش‌روی فعالان صنعت قرار داده است؛ از جمله اینکه آیا زنجیره واردات خودرو و قطعات در آستانه ورود به مرحله‌ای جدید قرار دارد و مسیرهای جایگزین تا چه اندازه می‌توانند نیاز بازار ایران را پاسخ دهند؟

چرخش ایران به‌سوی شمال 
در این میان، نگاه کارشناسان به ظرفیت‌هایی دوخته شده که پیش از این کمتر مورد توجه قرار داشتند؛ بنادر شمالی، مسیرهای دریایی دریای خزر، همکاری با روسیه و مسیرهای جایگزین در کشورهای همسایه. این وضعیت بیش از آنکه نشانه بن‌بست باشد، بازتابی از یک تغییر مسیر مثبت است. تغییری که می‌تواند ظرفیت‌های تازه‌ای را نیز آشکار کند. سال‌هاست که امارات و بنادر جنوبی نقش اصلی را در واردات خودرو و قطعات ایفا می‌کنند، اما شرایط کنونی پیام روشنی دارد. مدل گذشته واردات که عمدتاً بر عبور از خلیج فارس تکیه داشت، دیگر نمی‌تواند تنها مسیر اتکای ایران باشد. چین همچنان شریک اصلی تأمین خودرو و قطعات است، اما پرسش اصلی این است که این کالاها از کدام مسیر وارد کشور شوند؟ بابک صدرایی، کارشناس بازار خودرو، در گفت‌وگو با «ایران» در این باره توضیح می‌دهد: «واردات خودرو از چین و دیگر کشورها تقریباً همیشه از امارات عبور می‌کرده و این مسیر در حکم کانال حیاتی ورود کالا بوده است. اما اکنون شرایط جدید سناریوهای دیگری را مطرح کرده؛ از مسیر عمان گرفته تا پاکستان، ترکیه و بنادر شمالی. اگرچه هیچ‌یک از این مسیرها قطعی نیستند و همه‌چیز به وضعیت سیاسی و امنیتی منطقه بستگی دارد، اما واضح است که مسیرهای جایگزین با وجود محدودیت ظرفیت اولیه، می‌توانند نیاز صنایع مهم کشور، از جمله خودروسازی را تا حد قابل توجهی پوشش دهند.»

بنادر شمالی؛ از مسیر فرعی 
تا جایگزین عملیاتی 
گمانه‌زنی‌ها درباره محدودیت واردات از مسیر جنوبی کشور نگاه فعالان صنعت را به‌سوی بنادر شمالی و دریای خزر معطوف کرده است؛ مسیری که سال‌ها ظرفیت‌های آن دست‌نخورده باقی مانده بود. نکته مهم ماجرا اینجاست که حوزه خودرو در ایران همیشه در شرایط سخت هم بلد بوده چگونه از موانع عبور کند. صنعت خودرویی که در سال 1397 بسته شدن واردات را دید، تحریم‌ها را دید و کشورهای بدعهدی که در سر بزنگاه تاریخی تحریم، زیر قراردادها زده و ایران را ترک کردند. اما باز هم صنعت خودرو به راه خود ادامه داد و با این بدعهدی‌ها و شرایط سخت از پا نیفتاد.
صدرایی با اشاره به تغییرات لحظه‌به‌لحظه در منطقه می‌گوید: «شرایط فعلی ما را با مجموعه‌ای از گزینه‌ها روبه‌رو کرده است. از مسیرهای جنوبی گرفته تا پاکستان، ترکیه یا کشورهای شمالی. همه اینها سناریوهایی هستند که امکان تحقق دارند.» او تأکید می‌کند: «حجم بارگیری در بنادر شمالی محدودتر است و از نظر لجستیکی با بنادر جنوب قابل مقایسه نیست، اما برای بخشی از قطعات و حتی برخی خودروهایی که از طریق روسیه قابل حمل هستند، می‌توان از این مسیر به‌طور قابل اتکا استفاده کرد. اگر همکاری ایران و روسیه تقویت شود، روسیه نه‌تنها شریک سیاسی، بلکه شریک لجستیکی مهمی برای ایران خواهد بود و می‌تواند بخشی از فشار بر بنادر جنوبی را کاهش دهد.»

ظرفیت‌های بلااستفاده
 همکاری با روسیه 
صدرایی درباره ظرفیت‌های بلااستفاده همکاری با روسیه، یادآور می‌شود: «اگرچه در سال‌های اخیر همکاری ایران و روسیه در حوزه‌های مختلف توسعه یافته، اما در بخش خودرو همچنان ظرفیت‌های زیادی فعال نشده است. بازار بارها نشان داده که هرگاه مسیری کند یا بسته می‌شود، مسیر دیگری فعال می‌شود. ممکن است در ابتدا نوسان ایجاد شود، اما در میان‌مدت بازار راه خود را پیدا می‌کند.»
 
جابه‌جایی زنجیره تأمین؛
 نه اختلال در واردات 
عمادالدین جعفری، دیگر کارشناس بازار خودرو در گفت‌وگو با «ایران»، تأکید می‌کند: «این تغییرات اخیر، لزوماً به معنای اختلال در واردات نیست و آنچه در جریان است بیشتر جابه‌جایی زنجیره تأمین است تا توقف آن. با توجه به احتیاط برخی شرکت‌های حمل‌ونقل اماراتی، مسیرهایی مانند بنادر شمالی، عمان و حتی مسیرهای زمینی روسیه می‌توانند نقش جایگزین را ایفا کنند. علاوه بر این، تغییر مسیر واردات تأثیر جدی بر روابط ایران و چین نخواهد داشت و چین همچنان شریک اصلی باقی خواهد ماند.» جعفری در ادامه به تفاوت شرایط واردات قطعات و خودروهای کامل، اشاره می‌کند: «به‌دلیل محدودیت‌های ارزی، واردات خودروهای کامل احتمالاً با احتیاط بیشتری انجام خواهد شد. در شرایط پس از آتش‌بس و نیازهای ارزی گسترده‌تر، واردات وسیع خودروهای کامل چندان محتمل نیست. اما در واردات قطعات، به‌دلیل امکان استفاده از مسیرهای هوایی، بنادر شمالی و مسیر روسیه، چالش خاصی وجود نخواهد داشت.»

برش

کاهش وابستگی تک‌مسیره 

به باور کارشناسان، فشار احتمالی بر مسیر جنوب می‌تواند به ایجاد سبد متنوعی از مسیرهای وارداتی منجر شود. عمادالدین جعفری، کارشناس خودرو در این باره می‌گوید: «اگر سیاست‌گذاری درست باشد، این وضعیت می‌تواند به نفع کشور باشد؛ چرا که وابستگی تک‌مسیره را کاهش می‌دهد.» او با اشاره به پررنگ شدن نقش روسیه در واردات کالاها، می‌گوید: «روسیه یکی از بزرگ‌ترین مقاصد خودروهای چینی، خصوصاً چری است. ایران و روسیه سال‌ها در رتبه‌های اول و دوم فروش چری رقابت داشته‌اند. بنابراین، روسیه می‌تواند نقطه تجمیع و سپس انتقال خودرو و قطعات چینی به ایران باشد. در نتیجه، سناریوی توقف کامل واردات اساساً مطرح نیست. حتی اگر امارات سخت‌گیری کند، گزینه‌هایی مانند عمان و روسیه همچنان در دسترس خواهند بود.»