یاسمن صادق‌شیرازی
گروه خودرو

قرعه‌کشی اخیر سایپا در شرایطی برگزار شد که شکاف معنادار قیمت کارخانه و بازار، بار دیگر فروش‌های خودروسازان را به کانون تقاضای سرمایه‌ای تبدیل کرد. براساس اعلام نماینده این شرکت، بیش از دو میلیون و چهارهزار نفر برای خرید دو مدل چانگان ثبت‌نام کردند. درحالی‌که مجموع عرضه این دو خودرو تنها ۲۲۰ دستگاه بود. درواقع این نسبت، تصویری روشن از عمق عدم تعادل در بازار خودرو ارائه می‌دهد.

 ۹ هزار متقاضی برای یک خودرو
مطابق اطلاعات منتشرشده، محصولات یادشده در قالب سه طرح عادی، جوانی جمعیت و جایگزینی خودروهای فرسوده عرضه شدند. در مجموع، ۱۰۰ دستگاه از مدل CS55) 441P)  و ۱۲۰ دستگاه از مدل
 CS35) 421P)  برای فروش در نظر گرفته شد. با تقسیم تعداد متقاضیان بر میزان عرضه، به طور متوسط برای هر خودرو حدود ۹ هزار نفر در صف قرعه‌کشی قرار گرفته‌اند. نسبتی که در عمل شانس موفقیت را به سطحی ناچیز کاهش می‌دهد.
 البته، این اتفاق فقط محدود به این شرکت نمی‌شود چون هم‌زمان با سایپا، ایران‌خودرو نیز تصمیم به برگزاری قرعه‌کشی خودرو گرفت. خبرها حاکی از این است که فقط تا روز شنبه 25 آبان‌ماه نزدیک به ۵ میلیون نفر برای طرح فروش جدید محصولات ایران‌خودروبه‌روش قرعه‌کشی، ثبت‌نام کردند. این استقبال در حالی اتفاق افتاد که قیمت‌های کارخانه این محصولات بین 29 تا 39 درصد افزایش قیمت داشته است. گفته می‌شود در این شرایط فروش نیز حدوداً ۳۰ هزار دستگاه ظرفیت فروش برای پیش ثبت‌نام و فروش فوری در نظر گرفته شده که در این صورت، شانس برنده‌شدن متقاضیان عادی، بسیار ناچیز خواهد بود چون نیمی از ظرفیت فروش، مخصوص طرح جوانی جمعیت خواهد بود و ۲۰ درصد ظرفیت نیز قرار است به دارندگان خودرو‌های فرسوده تخصیص داده شود.

 محرک اصلی تقاضای میلیونی
 اما چه عواملی باعث شد تا دوباره نقش واسطه‌گری در بازار خودرو پررنگ شود؟ بررسی رفتار متقاضیان نشان می‌دهد دو عامل کلیدی در شکل‌گیری این صف سنگین نقش داشته است. اول، حاشیه سود قابل‌توجه ناشی از فاصله قیمت کارخانه و بازار آزاد. برآوردها حاکی از آن است که اختلاف قیمت برخی مدل‌های عرضه‌شده، از جمله چانگان 441P، به حدود ۱۰۰ درصد رسیده است. همچنین، سود محصولات ایران‌خودرو هم چیزی حدوداً بین 200 تا 500 میلیون تومان است. به بیان دیگر، خریدار در صورت برنده‌شدن می‌تواند خودروی دریافتی را در بازار آزاد با قیمتی نزدیک به دوبرابر نرخ کارخانه یا با سود میلیونی عرضه کند. در واقع چنین شکافی، انگیزه‌ای قوی برای ورود تقاضای غیرمصرفی و سرمایه‌ای ایجاد می‌کند. عامل دوم به تغییر در شرایط ثبت‌نام بازمی‌گردد. در این دوره، شرط بلوکه‌سازی وجه در حساب وکالتی حذف شده است. شرطی که در دوره‌های پیشین به‌عنوان یک فیلتر عمل می‌کرد و با الزام به مسدودسازی مبالغی بخشی از متقاضیان فاقد نقدینگی کافی را از فرآیند رقابت کنار می‌گذاشت. حذف این شرط، دامنه مشارکت را به شکل قابل‌توجهی گسترش داد. به‌گونه‌ای که هر فرد دارای گواهینامه و فاقد پلاک فعال، بدون نیاز به سپرده‌گذاری اولیه، امکان ثبت‌نام پیدا کرد. این تغییر اگرچه از منظر تسهیل دسترسی قابل‌دفاع است، اما از سوی برخی کارشناسان خودرو به‌عنوان عاملی در تقویت تقاضای کاذب ارزیابی می‌شود.

بازگشت واسطه‌گری
به مسیر رسمی فروش
منتقدان حذف شرط بلوکه‌سازی معتقدند در غیاب سازوکارهای مشخص، امکان تفکیک متقاضی واقعی از متقاضی سرمایه‌ای کاهش می‌یابد. به باور آنان، فردی که قصد خرید خودرویی در محدوده قیمتی دو میلیارد تومان را دارد، باید توانایی تأمین بخشی از این مبلغ را از پیش اثبات کند. در غیر این صورت، احتمال فروش حواله و انتقال امتیاز به بازار غیررسمی افزایش می‌یابد. روندی که در عمل واسطه‌گری را به مسیر رسمی فروش خودروسازان بازمی‌گرداند. تجربه سال‌های اخیر نیز نشان داده هر زمان فاصله قیمت کارخانه و بازار تعمیق شده و هم‌زمان محدودیت‌های ثبت‌نام کاهش‌یافته، تقاضای سرمایه‌ای رشد قابل‌توجهی داشته است.
کارشناسان بازار خودرو بر این باورند که عرضه قطره‌چکانی، یکی از ریشه‌های اصلی شکل‌گیری صف‌های میلیونی در طرح‌های فروش است. زمانی که خودروسازان به‌جای عرضه مستمر و متناسب با ظرفیت تولید، خودرو را در تعداد محدود و مقطعی روانه بازار می‌کنند، پیام روشنی به بازار مخابره می‌شود و آن هم اینکه کالا کمیاب است. همین سیگنال، تقاضای سرمایه‌ای را فعال کرده و خودرو را از کالای مصرفی به ابزار حفظ ارزش یا کسب سود کوتاه‌مدت تبدیل می‌کند. بنابراین، صف ۹ هزار نفری برای هر خودرو، بیش از آنکه نشانه رونق تولید باشد، بازتابی از بی‌تعادلی ساختاری در بازار خودرو است. بی‌تعادلی‌ای که تا زمان اصلاح عرضه قطره چکانی خودروها و کاهش فاصله بازار و کارخانه، احتمالاً تداوم خواهد داشت.

برش

اختلاف قیمت بازار با کارخانه

سایپا 441P
قیمت کارخانه: ۲,۱۰۷,۰۰۰,۰۰۰ تومان
قیمت بازار: ۴,۲۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
اختلاف قیمت: ۲,۱۴۳,۰۰۰,۰۰۰ تومان
سایپا 421P
قیمت کارخانه: ۱,۹۴۴,۰۰۰,۰۰۰ تومان
قیمت بازار: ۳,۵۵۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
اختلاف قیمت: ۱,۶۰۶,۰۰۰,۰۰۰ تومان
ری‌را
قیمت کارخانه: ۲,۱۲۷,۰۰۰,۰۰۰ تومان
قیمت بازار: ۲,۷۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
اختلاف قیمت: ۵۷۳,۰۰۰,۰۰۰ تومان
پژو ۲۰۷ اتوماتیک TU5 پانوراما
قیمت کارخانه: ۱,۴۳۹,۰۰۰,۰۰۰ تومان
قیمت بازار: ۱,۸۹۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
اختلاف قیمت: ۴۵۱,۰۰۰,۰۰۰ تومان