غزل رضایی‌ثانی
گروه اجتماعی

برگزاری کرسی‌های آزاد اندیشی و تریبون‌های آزاد دغدغه همیشگی دانشگاهیان است، اینکه دانشجویان نظرات و گفت‌و‌گوهای خود را در قالب حل مسأله بیان کنند و تفکر انتقادی داشته باشند. به گفته مدیر کل دفتر سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، برگزاری کرسی‌های آزاد اندیشی در دانشگاه‌ها باید به گونه‌ای ادامه داشته باشد تا هم به حل بحران در جامعه کمک کند و هم از دانشجویان افراد مستعدی در زمینه نقد و گفت‌و‌گو بسازد.
جابر رحمانی در گفت‌و‌گو با «ایران» دراین‌باره می‌گوید: «از گذشته، جست‌و‌جوی حقیقت، یکی از ایده‌های بنیادین برای تأسیس دانشگاه بوده است. در واقع هدف از تأسیس دانشگاه نهادی بوده که تلاش داشته عرصه‌ای برای کنکاش، جست‌و‌جو و پیگیری‌های معطوف به کشف حقیقت باشد. به همین دلیل ذات دانشگاه فضایی است که نه محدودیت می‌طلبد و نه می‌تواند دستوری عمل کند. دانشگاه نهادی است که افراد با دغدغه‌های کشف حقیقت، نظام‌های معرفتی را پیش می‌برند و تلاش می‌کنند مرزهای دانش را گسترش بدهند. این حقیقت می‌تواند در هر اموری از جمله؛ کشف امور اجتماعی، انسانی، طبیعی و غیره باشد.»
رحمانی با تأکید بر اینکه ذات دانشگاه با آزاد اندیشی گره خورده است، می‌گوید: «از آنجا که ذات دانشگاه‌ها با آزاد اندیشی همراه است، نمی‌توان انتظار داشت در چهارچوب‌های دستوری درباره آن اندیشید. این ضرورت که دانشگاه‌های ایران هم باید آزاد اندیشی داشته باشند، برای این بود که دانشگاه‌ها حس می‌کردند قلمرو آزاد اندیشی خود را ازدست داده‌اند. یعنی دانشگاه به جای اینکه عرصه‌ای برای آزاد اندیشی باشد، فاقد ساحت یا فضایی برای اندیشه آزادشده بود. در یکی، دو دهه اخیر هم این موضوع مورد بحث بود که کرسی‌های آزاداندیشی در دانشگاه‌ها رونق پیدا کنند و جدی گرفته شوند.»
به گفته مدیر کل دفتر سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی، کرسی‌های آزاد اندیشی تلاشی برای احیای هسته اصلی دانشگاه‌ها هستند، هسته‌ای که به دلیل سیاست‌های برخی افراد مغفول مانده بود، او در این‌باره توضیح می‌دهد: «ذات اصلی دانشگاه‌ها در چند سال اخیر نادیده گرفته شده بود. اما اکنون کرسی‌های آزاد اندیشی چه در سطح دانشجویی و چه در سطح اساتید کم و بیش برگزار می‌شود. همین که فضای اختصاص یافته‌ای به نام کرسی‌های آزاد اندیشی داریم، نشان می‌دهد، هنوز سیطره روح دانشگاه به مثابه روح آزاد اندیشی کامل نشده و راه زیادی برای رسیدن به آن، در پیش داریم. آزاد اندیشی می‌تواند معطوف به هر موضوعی باشد، یعنی افراد هر دغدغه‌ای که در جامعه دارند را می‌توانند در آن مطرح و پیگیری کنند و این موضوع برای دانشگاه‌های ایرانی یک موضوع مهم است.»
او در پاسخ به این سؤال که چه تعداد از دانشگاه‌های ما در کشور برای برگزاری کرسی‌های آزاد اندیشی فعال هستند، می‌گوید: «دانشگاه‌های ما کم و بیش برگزاری کرسی‌های آزاد اندیشی را دنبال می‌کنند و سعی دارند فرصتی فراهم کنند تا دانشجویان، در زمینه‌های متعدد مثل موضوعات حاد سیاسی، موضوعات، ناترازی‌ها، دغدغه‌های بنیادین سیاست‌گذاری مانند آموزش عالی خصوصی و غیر خصوصی، مسائل کلان و بنیادین ایدئولوژی سیاسی را مورد پرسش قرار بدهند. به هر حال دانشگاه‌ها این قابلیت را دارند تا درباره این موضوعات به گفت‌و‌گوی عمیق بنشینند، اما اینکه چقدر درباره برگزاری این کرسی‌ها موفق شوند به شرایط دانشگاه بستگی دارد. تجربه نشان داده در اکثر دانشگاه‌ها، تعدادی از دانشجویان در این زمینه‌ها فعال هستند و هر کدام به نوبه خود فرصت و فضایی برای این گفت‌و‌گوها آماده کرده‌اند.»

تأثیر کرسی‌های آزاداندیشی در بلند مدت مشخص می‌شود
به طور قطع تأثیر برگزاری کرسی‌های آزاد اندیشی به زمان زیادی نیاز دارد، مدیر کل دفتر سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی دراین باره می‌گوید: «کرسی‌های آزاد اندیشی تمرینی برای ذهن خلاق دانشجویی و دانشگاهی درباره مسائل جامعه است، به همین دلیل تأثیر آن را نباید در لحظه بلکه باید در بلند مدت بررسی کرد. وقتی فضاها و زیرساخت‌های آزاد اندیشی فراهم باشد، آن ذهن خلاق که به مسائل جامعه به چشم دغدغه نگاه می‌کند، پرورش یافته و رشد می‌یابد. حتی در آینده فردی که از این استعداد برخوردار است به عنوان یک شهروند متخصص در هر جایی از جامعه قرار بگیرد، مفید واقع خواهد شد.»
رحمانی درباره برنامه‌ریزی وزارت علوم برای برگزاری کرسی‌های آزاد اندیشی می‌گوید: «به دلیل اینکه آزاد اندیشی در ایران نه به مثابه خصلت عام فرهنگ دانشگاهی، بلکه به یک رویه سیاست‌گذاری نهادی تبدیل شده و یک فرآیند است، کمی مشارکت دانشگاه‌ها در آن کمرنگ شده است. با این اوصاف وزارت علوم سعی کرده زیر ساخت‌های لازم برای توسعه مهارت‌های دانشجویان را فراهم و کمک کند تا دانشجویان مسأله‌شناسی، تفکر و گفت‌و‌گوی نقادانه را یاد بگیرند. همچنین بیاموزند که چطور مسأله‌ها و دغدغه‌های‌شان را به درستی بیان کنند تا برای دیگران هم قابل فهم باشد. آزاد اندیشی به این معنی نیست که هر گونه می‌خواهیم بیندیشیم، بلکه اندیشه‌های متفاوت باید با امکان گفت‌و‌گو و مفاهمه با دیگران همراه باشد. وزارت علوم به دنبال این است تا مهارت‌های بنیادینی که دانشجویان برای اندیشه ورزی خود لازم دارند را به آنها آموزش دهد، به همین دلیل در چند سال اخیر در معاونت فرهنگی وزارت علوم برنامه‌های مختلفی برای آن تدوین کرده است.»
او درباره برگزاری جشنواره برهان که با همین هدف طراحی شده، می‌گوید: «ذیل پروژه فعالیت‌ کرسی‌های آزاداندیشی، جشنواره برهان در وزارت علوم سازماندهی شده است. در جشنواره برهان آن دسته از دانشجویان که علاقه‌مند به شرکت در کرسی‌های آزاداندیشی هستند، می‌توانند شرکت کنند. در این جشنواره دانشجویان می‌توانند در زمینه‌هایی از جمله، طرح مسائل مهم مانند مسائل محلی و منطقه‌ای، مسائل ملی و بین‌المللی، بحران‌های محیط زیستی، موضوعات سیاسی، روابط خارجی و قانونگذاری طرح مسأله کنند. در همین راستا اساتید متخصص در زمینه مسأله شناسی، گفت‌و‌گو محوری و تفکر انتقادی آموزش‌های لازم به دانشجویان را ارائه بدهند. در مرحله بعدی جشنواره برهان، نهایتاً آن تیم‌هایی که ایده اولیه را داشته‌اند و طی چند جلسه آموزش و بازنگری ارتقا یافته‌اند، معرفی خواهند شد. هدف جشنواره برهان اعلام یک برنده و یک بازنده نیست، بلکه خواهان ارائه‌های بهتر درباره مسائلی است که عنوان کردم. کسانی که بتوانند دغدغه‌ها و مسائل را به طور دقیق و درست بازگو کنند مورد تشویق قرار خواهند گرفت و طرح آنها در نهادهای ذیربط با آن مسأله قابل ارائه است.»

بــــرش

کرسی‌های آزاد اندیشی با تریبون آزاد متفاوت است

مدیر کل دفتر سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی درباره تفاوت کرسی‌های آزاد اندیشی و تریبون‌های آزاد می‌گوید: «داستان کرسی‌های آزاد اندیشی و تریبون‌های آزاد دو مقوله مشابه اما متمایز از هم است. در تریبون‌های آزاد دانشجویان می‌توانند به نقد مستقیم مسائل حاد یا جاری جامعه بپردازند، اما کرسی‌های آزاد اندیشی یک فرآیند نهادینه‌تر و همراه با یک تفکر عمیق است. وزارت علوم سعی دارد طی آیین‌نامه‌های مختلف، حمایت‌ خود را مبنی بر برگزاری تریبون‌های آزاد در دانشگاه‌ها اعلام کند. اما در کل این فعالیت منوط به خواست خود دانشگاه‌ها ست و لزوماً دستوری نیست که از سوی مرکز اعلام شود. وزارت علوم از لحاظ مالی و آیین‌نامه‌ای سعی کرده دانشگاه‌ها را تشویق به برگزاری تریبون‌های آزاد و کرسی‌های آزاد اندیشی کند.»