بایدها و نبایدهای پساجنگ
برای بازسازی نباید منتظر پایان جنگ شد
جبار رحمانی
انسانشناس و عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی
«پساجنگ» لزوماً به معنای پایان جنگ نظامی نیست. جنگ، پیش از آنکه به پایان برسد، مسیر حرکت جامعه را تغییر میدهد و آن را از وضعیت پیشین خارج میکند. از این لحظه به بعد، جامعه با دو امکان روبهرو است: ادامه مسیر خرابیها یا آغاز بازسازی.
بازسازی تنها به معنای ترمیم خرابیها و بازگرداندن اوضاع به گذشته نیست؛ بازسازی فرصتی برای «نوسازی خلاقانه» و «ساختن وضعیتی تازه» است. از همین رو، نباید منتظر پایان جنگ ماند تا به بازسازی اندیشید، زیرا همزمان با جنگ، توزیع منابع و سازوکارهایی شکل میگیرند که میتوانند مسیر بازسازی آینده را تعیین کنند یا به مانعی در برابر آن تبدیل شوند.
اما مسأله اصلی این است که چه چیزی را میخواهیم بازسازی کنیم و به کدام وضعیت بازگردیم؟ بازسازی نباید به بازگشت ساده به شرایط پیش از جنگ محدود شود. اگر قرار است جامعهای بهتر بسازیم، باید کیفیت زندگی، همبستگی اجتماعی و امکان مشارکت مردم را در مرکز این فرآیند قرار دهیم. از بازسازی شهری و مرمت آثار تاریخی گرفته تا احیای فعالیتهای اقتصادی، گردشگری و سرمایه اجتماعی، تجربههای متفاوتی پیش روی ماست.
تجربه بازسازی در مناطقی چون خرمشهر و آبادان یادآور آن است که بازسازی صرفاً با ساختن ساختمانها و زیرساختها محقق نمیشود.
هنگامی که زندگی مردم، مناسبات اجتماعی و تجربههای روانی آنان نادیده گرفته شود، حتی بازسازی فیزیکی نیز نمیتواند به احیای واقعی جامعه منجر شود. تروماهای جنگ ممکن است کمتر به زبان بیایند، اما در لایههای پنهان زندگی اجتماعی همچنان حضور دارند.
از این منظر، جنگ مسألهای صرفاً نظامی یا عمرانی نیست؛ مسألهای اجتماعی است. در جنگ با اینکه سرپناه، صنعت و فناوری آسیب میبینند، اما اعتماد، امنیت روانی و پیوندهای انسانی نیز نیازمند بازسازیاند. معیار نهایی موفقیت، زندگی مردمی است که قرار است در فضای بازسازی شده زندگی کنند.
بازسازی خردمندانه نه پروژهای وارداتی است و نه تصمیمی که گروهی محدود بهجای جامعه بگیرند. این فرآیند به اندیشیدن جمعی، مشارکت اجتماعی و همکاری میان نهادها نیاز دارد.

