آیین نکوداشت منوچهر صدوقیسها در دانشگاه محقق اردبیلی برگزار شد
احیاگر حافظه فلسفی ایرانیان
غلامرضا اعوانی: «سلوک اخلاقی» و «مسئولیت علمی» صدوقی سها، او را به اندیشمندی ممتاز بدل کرده است
آیین نکوداشت منوچهر صدوقیسها، استاد و پژوهشگر حکمت و عرفان اسلامی و از چهرههای شناختهشده پژوهش در تاریخ فلسفه معاصر ایران، در دانشگاه محقق اردبیلی شهر اردبیل برگزار شد؛ مراسمی که با حضور استادان، پژوهشگران و چهرههای علمی و فرهنگی، از جمله غلامرضا اعوانی، مهدی فداییمهربانی و خود منوچهر صدوقیسها، فرصتی برای بازخوانی یک کارنامه علمی چنددههای فراهم آورد. اهمیت این بزرگداشت از آنجا سرچشمه میگیرد که صدوقیسها طی دهههای فعالیت علمی، بخشی از تاریخ حکمت و عرفان ایران را از طریق شناسایی حکمای کمترشناختهشده، تصحیح و شرح متون، ثبت سنتهای فکری و بازسازی تاریخ فلسفه اسلامی در دورههای متأخر مستند کرده است. آثاری چون «تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرا»، پژوهش و ترجمه «ماللهند» ابوریحان بیرونی، شرح منظومه حاجی سبزواری و مجموعه پژوهشهای او درباره حکما و عرفای معاصر، جایگاه او را در مطالعات تاریخ اندیشه اسلامی تثبیت کردهاند.
ژاله دولت
گروه اندیشه
شناخت حکما از مسیر احیای حافظه فلسفی
غلامرضا اعوانی، استاد فلسفه و رئیس اسبق مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در پیام تصویری که برای این همایش فرستاد، شناخت یک اندیشمند را در پیوند با دو ساحت «علم» و «اخلاق» صورتبندی کرد و صدوقیسها را نمونهای از پیوند دانش، سلوک و مسئولیت علمی دانست. در روایت اعوانی، ارزش کارنامه صدوقیسها به مجموعه تحقیقات اوست که طی چند دهه، حافظهای تاریخی درباره حکمای متأخر ایران شکل داده است.
اعوانی با اشاره به سابقه بیش از پنج دهه آشنایی خود با صدوقیسها، بر استمرار این تلاش علمی تأکید کرد و مهمترین اثر او را پژوهش درباره حکمای متأخر ایران دانست: «مهمترین اثر صدوقی سها پژوهش درباره حکمای متأخر ایران است.
ویراست سوم کتاب تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرای ایشان پس از چندین مرحله تحقیق و تکمیل، در سه جلد منتشر میشود و به معرفی حکمایی میپردازد که با وجود جایگاه علمی برجسته در زمان خود، آثار، شاگردان و زندگی آنان کمتر شناخته شده است. این اثر بحق یکی از بهترین مراجع در شناخت حکمای متأخر ایران است و پژوهشگران ایرانی و خارجی به آن استناد میکنند.»
در ادامه سخن اعوانی، یک وجه مهم از روش صدوقیسها برجسته شد: حرکت از مرکزهای شناختهشده تاریخ فلسفه به سوی چهرههایی که حضورشان در حاشیه روایتهای رایج قرار گرفته است. این رویکرد، تاریخ فلسفه را به تاریخ زنده استادان، شاگردان، آثار، نسخهها و جریانهای فکری پیوند میدهد و تصویر گستردهتری از استمرار حکمت در ایران عرضه میکند.
اعوانی همچنین به دیدارهای صدوقیسها با استادان و حکمای کمترشناختهشده اشاره کرد؛ دیدارهایی که در آنها اطلاعاتی درباره زندگی، استادان، شاگردان و آثار این چهرهها گردآوری شد.
در این روایت، پژوهش به صورت یک کنش حافظهساز ظاهر میشود؛ کنشی که امکان بازشناسی بخشی از میراث فلسفی ایران را برای نسلهای بعد فراهم میکند.
روایتگر تاریخ فلسفه با پیوند متن و زمینه تاریخی
مهدی فداییمهربانی، استاد علومسیاسی دانشگاه تهران، در سخنان خود جایگاه صدوقیسها را در مرز میان فلسفهورزی و تاریخنگاری فلسفه بررسی کرد.
از منظر او، یکی از ارزشهای محوری آثار صدوقیسها، توجه همزمان به متن فلسفی و زمینهای است که آن متن در آن شکل گرفته است. این ویژگی، پژوهشهای او را از گردآوری اطلاعات تاریخی به بازسازی فضای فکری ادوار مختلف نزدیک میکند.
فداییمهربانی بر اهمیت تدوین تاریخ فلسفه اسلامی، بویژه در دورههای پس از ملاصدرا، تأکید کرد و حضور حکمای متأخر را بخشی مهم از تداوم سنت فلسفی ایران دانست.
در نگاه او، آثار صدوقیسها امکان دیدهشدن این دوره از تاریخ فلسفه را افزایش داده و جایگاه حکمای متأخر را در روایت گستردهتر فلسفه اسلامی تثبیت کرده است. او در این زمینه تصریح کرد: «در مطالعات متنمحور، دقت در خود متن اهمیت دارد، اما گاهی زمینه تاریخی، اجتماعی و سیاسی آن مغفول میماند؛ در مقابل، رویکرد زمینهمحور ممکن است از متن فاصله بگیرد. امتیاز استاد صدوقی سها این است که هم بر متن تسلط دقیق دارند و هم زمینه تاریخی آن را به خوبی میشناسند.»
در این صورتبندی، صدوقیسها پژوهشگر متن و زمینه در کنار یکدیگر است. متن برای او سرچشمه تحلیل مفهومی و تاریخی به شمار میرود و زمینه تاریخی، اجتماعی و سیاسی امکان فهم عمیقتر همان متن را فراهم میکند. از همین زاویه، پروژه تاریخ حکمای متأخر نیز به بازسازی یک «جهان فکری» تبدیل میشود؛ جهانی که در آن، زندگی علمی افراد، مناسبات استاد و شاگرد، شکلگیری آثار و تحول مفاهیم در کنار هم معنا پیدا میکنند.
تسهیلگر فهم حکمت اسلامی
سخنرانی خود صدوقیسها در این مراسم، از روایت کارنامه شخصی فراتر رفت و مسألهای بنیادین در تاریخ اندیشه اسلامی را پیش کشید: چگونگی فهم هویت فلسفه اسلامی و نسبت آن با فلسفه یونان و سنتهای فلسفی غرب.
او توضیح داد که تاریخ فلسفه به معنای جدید، سابقهای حدود دو قرن دارد و در همین چارچوب، چند تلقی درباره فلسفه اسلامی شکل گرفته است. پروژه علمی او طی سالهای مختلف، بر بررسی این تلقیها و ارائه شواهد متنی برای بازشناسی ماهیت فلسفه اسلامی استوار شده است. او در این مسیر، از «پدیدارشناخت تاریخ استعلایی فلاسفه اسلامی» تا «فلسفه فلسفه اسلامی» و مجموعه چهارجلدی «تاریخ عمومی فلسفه اسلامی» را تدوین و منتشر کرده است. در کانون استدلال این پژوهشگر فلسفه، استقلال فلسفه اسلامی جایگاه ویژهای دارد.
صدوقیسها با اشاره به جریان ترجمه متون یونانی، سهم فیلسوفان مسلمان را در تولید نظریه، طرح استدلالهای تازه و نقد آرای پیشینیان برجسته کرد و معیار اصلی را در خود آثار فلسفی و مقایسه دقیق دستگاههای مفهومی قرار داد. او در این رابطه تصریح کرد: «ترجمه آثار یونانی به زبان عربی، واقعیتی انکارناپذیر در تاریخ فلسفه است، اما حکمای اسلامی صرفاً مترجمان و شارحان فلسفه یونان نبودند. آنان بر پایه آثار ترجمهشده، دستگاههای فلسفی تازهای پدید آوردند، استدلالهای جدیدی مطرح کردند و در بسیاری از مسائل، آرای فیلسوفان یونانی را نقد یا رد کردند. بنابراین، فلسفه اسلامی نه تکرار فلسفه یونان، بلکه نظامی فلسفی با هویت و مبانی خاص خود است.»
صدوقیسها برای این استدلال، مسأله وجود را یکی از میدانهای اصلی بررسی خود معرفی کرد؛ مباحثی که در متون یونانی و آثار حکمای اسلامی استخراج، اصطلاحبندی و مقایسه شدهاند. از نظر او، چنین روشی نشان میدهد که فلسفه اسلامی دستگاهی فلسفی با سیر تحول مفهومی، استدلالی و تاریخی ویژه خود است. او در ادامه، معنای خاص فلسفه اسلامی را دستگاهی فلسفی بر پایه مبانی اسلامی، عقل، شهود و دیگر مبانی معرفتی این سنت معرفی کرد و بر ظرفیت این دستگاه برای گفتوگوی جدی با تاریخ فلسفه تأکید گذاشت. پایان سخن او نیز به نسل جوان اختصاص داشت؛ نسلی که از نگاه صدوقیسها میتواند با شناخت دقیقتر میراث ایران و اسلام، مسیر پژوهش در تاریخ اندیشه را گسترش دهد.

