تأملی درباره مسئولیت جامعه در برابر مرگ یک دختر نوجوان
هیچ فرزندی نباید از خانهاش بترسد
سمیه افشین فر
گروه اجتماعی
سوگند فقط چندروز با هفدهسالگی فاصله داشت، دختری نوجوان که باید در آستانه ورود به مرحله تازهای از زندگی، به آینده، درس و آرزوهایش فکر میکرد، اما حالا نامش به یکی از تلخترین پروندههای اجتماعی روز تبدیل شده است. مرگ سوگند صیادی، دانشآموز 16 ساله کرمانشاهی، فقط یک حادثه تلخ نیست، این اتفاق بار دیگر پرسشهایی جدی درباره امنیت کودکان و نوجوانان و مسئولیت مدارس در شناسایی موقعیتهای پرخطر و کارآمدی نظام حمایت اجتماعی را مطرح کرده است. چند روز قبل مدیرکل بهزیستی استان کرمانشاه اعلام کرده بود که هیچ گزارشی درباره احتمال قرار گرفتن سوگند در معرض خشونت از طریق اورژانس اجتماعی 123 یا خط مشاوره 1480 ثبت نشده است. زهرا بهروزآذر، معاون رئیسجمهور در امور زنان و خانواده هم با اشاره به تلاشها برای دستیابی به توافق درباره لایحه تأمین امنیت زنان در برابر خشونت در مجلس، اعلام کرده بود در صورت به نتیجه نرسیدن مذاکرات و عدم توافق بر سر مفاد این لایحه، دولت لایحه «رومینا» را با هدف اصلاح مواد 612 و 614 قانون مجازات اسلامی به مجلس ارائه خواهد کرد؛ طرحی که با هدف اصلاح خلأهای قانونی در برخورد با خشونت علیه زنان و افزایش ضمانتهای قانونی در این زمینه دنبال میشود. با این اوصاف چطور میتوانیم از تکرار چنین مواردی جلوگیری کنیم؟
دکتر طاهره رستمی جامعهشناس و مدرس دانشگاه درباره این موضوع به «ایران» میگوید: «گاهی فردی که باید پناهگاه و حامی باشد، خود به منبع ترس تبدیل میشود. در جامعهشناسی خانواده، خانواده نهادی برای مراقبت، حمایت و جامعهپذیری شناخته میشود، اما در برخی خانوادهها، اقتدار والدین به کنترل همهجانبه زندگی فرزندان تبدیل میشود.
در چنین شرایطی، تنبیه ممکن است در پوشش مفاهیمی مانند تربیت، حفظ آبرو، غیرت یا نگرانی والدین توجیه شود. اما باید یک نکته را روشن بگوییم که هیچ اختلاف خانوادگی، هیچ تفاوت فرهنگی و هیچ نگرانی درباره رفتار فرزند، توجیهکننده تنبیه نیست.» این جامعهشناس میگوید: «در ماجرای سوگند، پرسشی که برای من بهعنوان یک جامعهشناس اهمیت ویژهای دارد، نقش نهادهای اجتماعی در پیشگیری از آسیب است. آیا مدیر مدرسه از امکان ارجاع دانشآموز به مشاوران متخصص و مددکاران اجتماعی آگاه بوده است؟ آیا پیش از اطلاعرسانی به خانواده، احتمال خطر ارزیابی شده است؟ آیا میشد خانواده را به دریافت خدمات تخصصی مشاوره و مددکاری هدایت کرد؟ البته وجود مشاور در مدرسه یا مددکار در یک سازمان، بهتنهایی به معنای حمایت از کودک نیست. حمایت زمانی اتفاق میافتد که این ظرفیتها در لحظه مناسب و با هماهنگی یکدیگر فعال شوند. گاهی یک دانشآموز حرف میزند، معلم یا مدیر نشانهای را میبیند، اما میان شنیدن، تشخیص خطر و اقدام حمایتی فاصله وجود دارد. اگر این فاصله با یک سازوکار مشخص پر نشود، ممکن است کودک درست در همان نقطهای تنها بماند که بیش از هر زمان دیگری به حمایت نیاز دارد.»
لزوم ارتقای حمایت از نوجوانان
این جامعه شناس معتقد است: «گاهی کنترل شدید نوجوان، تحقیر، تهدید، محدود کردن ارتباطات اجتماعی یا سلب حق انتخاب آنان، آنقدر در زندگی روزمره عادی شده که حتی اطرافیان نیز آن را بهعنوان نشانهای از آسیب تشخیص نمیدهند. در چنین فضایی، نوجوان ممکن است از ترس سرزنش شدن یا بیاعتبار شدن حرفهایش، سکوت کند. حتی وقتی به فردی خارج از خانواده پناه میبرد، ممکن است مطمئن نباشد که حرفهایش محرمانه باقی میماند و حمایت خواهد شد.» به گفته رستمی اینجاست که نقش مدرسه اهمیت پیدا میکند. مدرسه نباید صرفاً نگران وضعیت تحصیلی دانشآموز باشد. باید بتواند نشانههای ترس را نیز ببیند. وقتی نوجوانی میگوید از اطلاع خانواده میترسد، باید پیش از هر تماس یا اقدامی، خطر احتمالی بررسی شود و اگر لازم بود، نهادهای تخصصی وارد عمل شوند.
مدرسه باید حریم امن دانشآموزان باشد
مدرسه اولین جایی است که دانشآموزان میتوانند نگرانیها، ترسها و مشکلات خانوادگی خود را با بزرگسالان در میان بگذارند. دکتر حمیلا بخشی، روانشناس کودک و نوجوان نیز با تأکید بر اینکه مدرسه مسئول حفظ امنیت جسمی و روانی دانشآموزان است، به «ایران» میگوید: «این یک اصل در مدیریت مدارس است که مدرسه تمامقد مسئول امنیت روانی و جسمی دانشآموزانی است که در آن حضور دارند. شناخت بافت فرهنگی، شرایط اجتماعی و رفتارهای رایج در منطقه نیز بخشی از مسئولیت مدیران و کادر مدرسه است. مدیر مدرسه باید این بافت و باورهای سنتی را بشناسد و با توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی منطقه، نسبت به مسائل دانشآموزان حساسیت داشته باشد.»
او با اشاره به اهمیت جدی گرفتن هشدارهای نوجوانان توضیح میدهد: «وقتی نوجوانی از تنبیه خانواده ابراز نگرانی میکند، در واقع یک هشدار به مدرسه داده است و مسئولیت اولیای مدرسه در چنین شرایطی پررنگتر میشود. این مسئولیت فقط بر عهده مدیر نیست، معلمان، معاونان، مشاوران و همه افرادی که در مدرسه فعالیت میکنند باید به این هشدار توجه کنند. مدرسه محیطی امن برای حضور کودکان و نوجوانان است و وظیفه ما در قبال آنها بسیار فراتر از آموزش است.» بخشی با تأکید بر ضرورت وجود مشاوران و روانشناسان توانمند در مدارس میگوید: «باید بررسی شود که مدرسه مشاور یا روانشناس دارد و این افراد تا چه اندازه در مدیریت بحران مهارت دارند. نکته مهمتر این است که مشاوران و روانشناسان مدرسه تا چه اندازه برای نوجوانان افراد امنی هستند. آیا نوجوان میتواند بدون ترس درباره مشکلاتش با آنها صحبت کند؟»
این روانشناس کودک و نوجوان توضیح میدهد: «در چنین شرایطی باید وضعیت خانواده بررسی و ارزیابی شود. مدیریت مدرسه باید ریشههای نگرانی دانشآموز را شناسایی کند و فقط به شناخت کلی بافت فرهنگی منطقه اکتفا نکند. حساسیتهای اجتماعی، الگوهای تربیتی و باورهایی که ممکن است به عادی شدن تنبیه در خانواده منجر شوند، باید مورد توجه قرار بگیرند. اگر تهدید یا احتمال آسیب وجود دارد، مدرسه باید با دقت بیشتری موضوع را بررسی کند و اگر تشخیص خطر جدی بود، مراجع قانونی و حمایتی را در جریان قرار دهد.» او با تأکید بر اینکه هیچ دانشآموزی نباید بدون ارزیابی خطر به محیط ناامن بازگردانده شود، میگوید: «در مدارس نباید هیچ دانشآموزی احساس کند جایی برای شنیده شدن ندارد. ما نباید دانشآموز را بدون ارزیابی به خانه بفرستیم، بلکه باید ابتدا از امنیت او مطمئن شویم و موضوع را تا رسیدن به یک نتیجه مناسب پیگیری کنیم. گاهی با یک گفتوگوی درست، مدیریت بحران و تصمیم مسئولانه میتوان از وقوع آسیب جلوگیری کرد. حتی اگر لازم باشد، مدرسه میتواند دانشآموز را تا رسیدن شبکه حمایتی در محیطی امن نگه دارد.»
بخشی توضیح میدهد: «مدیر یک مجموعه آموزشی باید مهارت کافی برای مواجهه با دانشآموز و خانواده او را داشته باشد. تشخیص بهموقع خطر، ایجاد آرامش، شنیدن حرف دانشآموز، حمایت از او و آسیبشناسی شرایط، بخشی از مسئولیت مدیریتی مدرسه است. ممکن است همه اقدامات لازم انجام شود و باز هم اتفاق ناگواری رخ دهد، اما مهم این است که مدرسه وظایف خود را انجام داده باشد. اگر همه این اقدامات انجام شده باشد، مدرسه میتواند بگوید برای حمایت از دانشآموز تلاش کرده است.»

