علی فکری و شهروز شریعتی در یادداشتهایی برای «ایران» بررسی کردند
تهران در معادله قدرتهای بزرگ
فاطمه غریبی / گروه دیپلماسی- فراتر از آنچه در بیانیههای رسمی نشستهای قدرتهای بزرگ بازتاب پیدا میکند، گاهی سکوت درباره یک موضوع میتواند به اندازه مواضع اعلامشده، حامل پیامهای سیاسی و دیپلماتیک باشد. از این منظر، نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ، رؤسایجمهوری آمریکا، روسیه و چین در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه در «شنژن» چین، فرصتی برای بررسی جایگاه ایران در معادلات میان سه قدرت جهانی بود؛ نشستی که در ۱۹ نوامبر و در شرایطی برگزار شد که تنشهای میدانی و دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن به یکی از حساسترین مراحل خود رسیده بود. در آستانه این دیدار گمانهزنیهای متعددی درباره احتمال طرح پرونده ایران و حتی دستیابی سه طرف به تفاهمی درباره جنگ علیه ایران مطرح شده بود. با این حال، نه بیانیه پایانی نشانهای از اجماع درباره این موضوع داشت و نه خروجی نشست از شکلگیری توافقی مشخص حکایت میکرد. همین سکوت، پرسشهای مهمی درباره تفاوت رویکردهای واشنگتن، مسکو و پکن در قبال ایران و تأثیر این اختلافات بر آینده تحولات منطقه ایجاد کرد. آیا بیانیه پایانی نشانه اختلاف دیدگاهها بود یا بازتاب ملاحظاتی فراتر از چارچوب اعلامی نشست؟ در همین چارچوب، علی فکری، دیپلمات پیشین ایران در چین و شهروز شریعتی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس در دو یادداشت جداگانه به تحلیل ابعاد و پیامدهای این رویداد و جایگاه ایران در معادلات سه قدرت پرداختهاند.
پیام سه قدرت در نشست «شنژن»
علی فکری
دیپلمات پیشین در چین
اجلاس سهجانبه شنژن میان رؤسای جمهور آمریکا، روسیه و چین در ۱۹ نوامبر (۲۸ آبان) در شرایطی برگزار شد که تحولات ایران از سطح یک مناقشه منطقهای فراتر رفته و به یکی از متغیرهای تأثیرگذار بر معادلات سیاسی، اقتصادی و امنیتی جهان تبدیل شده بود. موقعیت ژئوپلتیکی ایران، نقش آن در بازار جهانی انرژی، تحولات تنگه هرمز و تشدید تقابل تهران و واشنگتن، عواملی بودند که موضوع ایران را در کانون توجه قدرتهای بزرگ قرار دادند. از این منظر، اهمیت اجلاس شنژن را باید در چارچوب رقابت قدرتها بر سر نظم آینده جهان و جایگاه ایران در این معادلات ارزیابی کرد. دونالد ترامپ پیش از برگزاری نشست، دیدار با شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین را فرصتی برای گفتوگو درباره کنترل تسلیحات هستهای و حلوفصل مناقشات بینالمللی از جمله جنگ اوکراین و ایران، معرفی کرده بود. با این حال، اختلافات عمیق واشنگتن با مسکو و پکن و پیچیدگی بحرانهای موجود، امکان دستیابی به توافقهای بزرگ را محدود میکرد. ترامپ نیز در شرایطی در اجلاس حضور یافت که با چالشهای سیاسی داخلی روبهرو بود و تلاش داشت از فرصت ریاستجمهوری خود برای تثبیت جایگاه بینالمللی آمریکا و میراث سیاسیاش استفاده کند. یکی از نکات قابل تأمل در بیانیه پایانی اجلاس، تأکید بر ضرورت حفظ جریان باثبات انتقال انرژی در جهان بود؛ بندی که برخی آن را به تحولات تنگه هرمز و وضعیت ایران مرتبط دانستند. با این حال، برای ارزیابی دقیق این موضوع باید به منشأ وضعیت موجود توجه کرد. در شرایطی که آمریکا با اعمال محاصره علیه ایران، محدودیتهایی در مسیر انتقال نفت از خلیج فارس ایجاد کرده بود، نمیتوان مسئولیت اختلال در جریان انرژی منطقه را متوجه تهران دانست. این اقدامات علاوه بر صادرات نفت ایران، منافع دیگر کشورهای منطقه را نیز تحت تأثیر قرار داده بود. بنابراین، تأکید بر ثبات انرژی در بیانیه شنژن را باید در ارتباط با پیامدهای سیاستهای آمریکا نیز تحلیل کرد. در این میان، موضع چین اهمیت ویژهای داشت. پکن بهعنوان یکی از مهمترین خریداران نفت ایران، از تداوم مناسبات اقتصادی با تهران و حفظ ثبات منطقه منافع مستقیمی داشت. وابستگی اقتصاد چین به امنیت مسیرهای انتقال انرژی، این کشور را نسبت به اختلال در خلیج فارس حساس میکرد. با این حال، این ملاحظات به معنای همراهی با سیاست فشار آمریکا علیه ایران نبود. چین ضمن مخالفت با گسترش تنش و جنگ، خواهان حفظ روابط اقتصادی و سیاسی خود با تهران و جلوگیری از تحمیل اراده یکجانبه واشنگتن بر مناسبات منطقهای بود. از این منظر، رویکرد پکن را میتوان نشانهای از حمایت از حفظ جایگاه ایران در معادلات منطقهای و مخالفت با تضعیف یکجانبه این کشور دانست.
روسیه نیز از زاویهای راهبردی به تحولات ایران نگاه میکرد. از نگاه مسکو، تضعیف ایران میتواند موازنه قدرت در منطقه را به سود آمریکا تغییر دهد و دامنه نفوذ واشنگتن را افزایش دهد. بنابراین، حمایت روسیه از حفظ موقعیت ایران و مخالفت با فشارهای یکجانبه آمریکا را باید بخشی از رویکرد گستردهتر این کشور در برابر نظم مبتنی بر برتری انحصاری واشنگتن ارزیابی کرد. البته حمایت چین و روسیه از ایران به معنای یکسان بودن تمام منافع و محاسبات سه کشور نیست. پکن و مسکو هر یک اولویتهای اقتصادی و راهبردی مستقلی دارند و ممکن است در نحوه مدیریت اختلافات با آمریکا رویکردهای متفاوتی اتخاذ کنند. با این حال، نقطه اشتراک مهم آنها مخالفت با تبدیل سیاست فشار و تصمیمگیری یکجانبه آمریکا به قاعده حاکم بر مناسبات بینالمللی است. این اشتراک در موضوع ایران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا نشان میدهد واشنگتن برای پیشبرد سیاستهای خود در قبال تهران ناگزیر است منافع و مواضع دو قدرت بزرگ دیگر را نیز در نظر بگیرد. در چنین شرایطی، حمایت سیاسی و دیپلماتیک مسکو و پکن میتواند هزینههای فشار آمریکا را افزایش دهد و مانع از آن شود که آینده ایران صرفاً بر اساس محاسبات واشنگتن تعیین شود. در چنین فضایی اهمیت اجلاس شنژن در پیامی قرار داشت که از گردهمایی سه قدرت بزرگ جهان مخابره شد. این نشست نشان داد که مسأله ایران دیگر صرفاً در چارچوب اختلافات دوجانبه تهران و واشنگتن قابل بررسی نیست، بلکه با منافع و محاسبات قدرتهای بزرگ پیوند خورده است.
ایران در گذار از نظم آتلانتیکی به نظم اوراسیایی
شهروز شریعتی
استاد علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس
اهمیــــت نشســـت مـــشــــتـــرک شـــــی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ در این واقعیت نهفته است که سه بازیگر اصلی نظام بینالملل در حال مدیریت رقابتهای خود هستند و رقابت میان قدرتهای بزرگ هیچگاه مانع گفتوگو نمیشود چرا که گفتوگو خود بخشی از مدیریت رقابت است.
در همین حال امروز ایران به لطف خودباوری و تجربیات تاریخی بیش از گذشته به یکی از متغیرهای اجتنابناپذیر بسیاری از معادلات منطقهای و حتی جهانی تبدیل شده است. امنیت انرژی، کریدورهای ترانزیتی، تحولات خلیج فارس، قفقاز، آسیای مرکزی، غرب آسیا و حتی بخشی از رقابتهای ژئواکونومیک شرق و غرب، بدون در نظر گرفتن جایگاه ایران قابل تحلیل نیست. به همین دلیل، هر گفتوگوی راهبردی میان قدرتهای بزرگ، خواه آشکار و خواه پنهان، ناگزیر به موضوع ایران نیز گره میخورد. مزیتهای اصلی کشور موجب شده است که ایران نه فقط یک بازیگر در سطح منطقه، بلکه یکی از بازیگران اصلی موازنه قدرت در غرب آسیا باشد که هیچ قدرت بزرگی نمیتواند آن را نادیده بگیرد.
با این حال، حفظ همین جایگاه ممتاز، یک الزام مهم نیز ایجاد میکند. ارزش ژئوپلتیکی ایران، زمانی به قدرت ملی تبدیل میشود که تهران بتواند آن را هوشمندانه مدیریت کند.
تاریخ نشان داده است که قدرتهای بزرگ نه دوست دائمی دارند و نه دشمن دائمی؛ آنها تنها منافع دائمی دارند. بنابراین، ایران نیز نباید موفقیت خود را در نزدیک شدن به یک قدرت یا دور شدن از قدرت دیگر تعریف کند. معیار اصلی، آن است که هر تحول بینالمللی تا چه اندازه قدرت چانهزنی، امنیت و منافع اقتصادی ایران را افزایش میدهد. اگر حتی هندسه قدرت جهانی در حال تغییر باشد، این تغییر بهتنهایی برای ایران مزیت ایجاد نمیکند. فرصت زمانی شکل میگیرد که ایران بتواند رقابت میان قدرتهای بزرگ را به ابزار تأمین منافع ملی تبدیل کند. هنر دیپلماسی ایرانی در این نیست که به شرق یا غرب دل ببندد بلکه هنر آن است که هیچیک از بازیگران بزرگ، ایران را قابل چشمپوشی ندانند و هر یک، همکاری با ایران را بخشی از محاسبات راهبردی خود تلقی کنند.
به بیان بهتر، نظم جهان اگر همانند کنفرانس تهران، آتلانتیکی تعریف شود و یا مانند امروز در شنژن یک نظم اوراسیایی در حال تکوین باشد، تکلیف تهران برای تأمین منافع ملی از هر نظم موجود باید ثابت تلقی شود. امروز، حفظ و تقویت جایگاه ایران، نه با خوشبینی به قدرتهای بزرگ، بلکه با شناخت دقیق قواعد بازی، افزایش توان ملی و بهرهبرداری هوشمندانه از رقابت آنها امکانپذیر است. فراموش نکنیم که در سیاست بینالملل، آنچه جایگاه کشورها را تثبیت میکند، امید به رفتار دیگران نیست بلکه توانایی تبدیل موقعیت ژئوپلتیکی به قدرت راهبردی و منافع پایدار ملی است.

