۷۰ درصد ذخایر قیر طبیعی کشور در استان کرمانشاه قرار دارد
فرصت شکلگیری قطب صنعتی در گیلانغرب
ذخایر گسترده قیر طبیعی در دل کوهستانهای گیلانغرب، این شهرستان مرزی استان کرمانشاه را به یکی از مهمترین کانونهای معدنی کشور تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که با وجود برخورداری از مزیتهای زمینشناختی، موقعیت جغرافیایی و دسترسی به بازار عراق، هنوز نتوانسته سهم متناسبی در ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی منطقه داشته باشد.
بر اساس اعلام حشمت رضایی فرماندار شهرستان، بیش از ۷۰ درصد ذخایر قیر طبیعی کشور و حدود ۸۰ درصد ذخایر این ماده معدنی در استان کرمانشاه در گیلانغرب قرار دارد. وجود حدود ۲۲ معدن قیر طبیعی که ۱۸ معدن آن فعال است، نشان میدهد فعالیت معدنی در این شهرستان از ظرفیت قابلتوجهی برخوردار است. با این حال، اشتغال مستقیم ایجادشده در این بخش حدود ۵۰۰ نفر برآورد میشود، رقمی که در مقایسه با گستردگی ذخایر و قابلیتهای صنعتی این ماده معدنی، بیانگر فاصله میان ظرفیت بالقوه و بهرهبرداری اقتصادی از آن است.
قیر طبیعی یا گیلسونایت، مادهای هیدروکربنی با منشأ طبیعی است که به دلیل ویژگیهایی مانند درصد بالای کربن، قابلیت چسبندگی، مقاومت حرارتی و خصوصیات عایقکاری، در صنایع مختلف کاربرد دارد. این ماده در تولید افزودنیهای آسفالت و راهسازی، عایقهای رطوبتی، رنگ و پوششهای صنعتی، جوهر، مواد شیمیایی و برخی ترکیبات مورد استفاده در صنایع حفاری کاربرد دارد. قابلیت تولید دهها نوع محصول از این ماده، آن را از یک کالای معدنی ساده به خوراک اولیه مجموعهای از فعالیتهای صنعتی تبدیل میکند.
طهماسب نجفی، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری کرمانشاه نیز در نشست شورای معادن این استان با تأکید بر ضرورت عبور از خامفروشی قیر طبیعی گفت: «تبدیل ذخایر معدنی استان به محصولات فرآوریشده، نیازمند اکتشاف دقیق، ورود سرمایهگذاران، کاهش بوروکراسی و شکلگیری همکاری منسجم میان دولت، دانشگاه و بخش خصوصی است.»
وی ذخایر قیر طبیعی شهرستان گیلانغرب را یکی از ظرفیتهای اقتصادی استان دانست و اظهار کرد: «برای تبدیل این ظرفیت به پیشران توسعه، باید مسیر از استخراج و فروش ماده خام به سمت فرآوری و تولید محصولات با ارزش افزوده تغییر کند.»
معاون استاندار کرمانشاه با اشاره به کاربردهای قیر طبیعی در حوزههای صنعتی، عایقکاری، ساختمان و راهسازی افزود: «در صورت برنامهریزی علمی و اقتصادی، امکان شکلگیری شهرک تخصصی فرآوری قیر طبیعی در استان وجود دارد؛ هرچند تحقق چنین ظرفیتی به توسعه دانش فنی، شناخت بازار و جذب سرمایهگذار نیاز دارد.»
نجفی یکی از چالشهای موجود را موازیکاری و فعالیت جزیرهای دستگاهها و مجموعههای مرتبط عنوان کرد و گفت: «مطالعات و اقدامات مختلفی انجام شده، اما این ظرفیتها باید در قالب یک برنامه منسجم و مسیر واحد قرار گیرند.»
حلقه مفقوده توسعه معدنی
ضرورت ایجاد زیرساختهای تخصصی برای فرآوری قیر طبیعی، موضوع تازهای در برنامههای توسعهای گیلانغرب نیست. در مرداد ۱۴۰۱ ایجاد ناحیه صنعتی تخصصی قیر طبیعی در این شهرستان به تصویب شورای برنامهریزی و توسعه استان کرمانشاه رسید. هدف از این طرح، فراهم کردن فضای مستقل برای استقرار واحدهای فرآوری، جذب سرمایهگذاران و جلوگیری از خامفروشی عنوان شده بود. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که فرآوری قیر طبیعی به دلیل ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی این ماده، نیازمند تجهیزات، دانش فنی و ملاحظات زیستمحیطی خاص خود است.
تازهترین تحولات نیز نشان میدهد موضوع فرآوری این ماده معدنی بار دیگر در دستورکار مدیریت استان قرار گرفته است. احسان باقرخانی، رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمانشاه، چندی پیش از برگزاری نشستهای کارشناسی با دانشگاه رازی و طرح موضوع با معاونت علمی ریاست جمهوری برای استفاده از ظرفیتهای علمی و پژوهشی در فرآوری قیر طبیعی خبر داد. به گفته وی، اولین جلسه کارشناسی این موضوع در دانشگاه رازی برگزار شده و بررسیها، ظرفیتهایی را برای تولید محصولات فرآوریشده از این ماده معدنی نشان داده است.
این رویکرد میتواند نقطه عطفی در توسعه صنعتی گیلانغرب باشد، زیرا یکی از پیشنیازهای اصلی شکلگیری صنایع تبدیلی، دستیابی به دانش فنی متناسب با کیفیت و ویژگیهای مواد معدنی استخراجشده از منطقه است. همکاری دانشگاه، شرکتهای دانشبنیان، صاحبان معادن و سرمایهگذاران صنعتی میتواند زمینه طراحی خطوط تولید، آزمایشگاههای کنترل کیفیت و توسعه فناوریهای فرآوری را فراهم کند.
البته ایجاد شهرک تخصصی بهتنهایی برای تحقق این هدف کافی نیست. تأمین زیرساختهایی مانند برق پایدار، آب موردنیاز صنایع، گاز، شبکه حملونقل، امکانات آزمایشگاهی، مدیریت پسماند و تجهیزات کنترل آلایندگی از جمله الزاماتی است که باید پیش از استقرار واحدهای صنعتی مورد توجه قرار گیرد. همچنین لازم است مطالعات زمینشناسی و اکتشافی برای تعیین دقیق ذخایر قابل استخراج، کیفیت و عیار مواد معدنی و ظرفیت اقتصادی هر محدوده تکمیل شود تا سرمایهگذاران بتوانند بر مبنای اطلاعات قابل اتکا تصمیمگیری کنند.
مزیتی برای حضور در بازارهای منطقهای
یکی دیگر از مزیتهای گیلانغرب، موقعیت جغرافیایی آن در غرب استان کرمانشاه و نزدیکی به بازار عراق است. دسترسی به شبکه مرزهای تجاری استان، بهویژه مرز سومار و همچنین گذرگاههای خسروی و پرویزخان، میتواند هزینههای حملونقل و دسترسی به بازارهای صادراتی را برای واحدهای فرآوریشده این منطقه بهبود بخشد.
عراق به دلیل فعالیتهای گسترده عمرانی، راهسازی، ساختمانسازی و توسعه زیرساختها، میتواند یکی از بازارهای هدف محصولات حاصل از فرآوری قیر طبیعی باشد. البته ورود به این بازار مستلزم تولید محصول استاندارد، شناخت نیاز مصرفکنندگان، بازاریابی و ایجاد شبکه توزیع و صادرات است. در این میان، محصولات فرآوریشده به دلیل ارزش اقتصادی بیشتر و امکان عرضه در گریدهای تخصصی، ظرفیت رقابتپذیری بالاتری نسبت به ماده خام خواهند داشت.
با این حال، نباید از محدودیتهای زیرساختی مرزها غافل شد. بر اساس اعلام معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری کرمانشاه در آبان امسال، فعالیت تجاری مرز سومار بهطور موقت برای اجرای عملیات عمرانی و تقویت زیرساختها متوقف شده و مرزهای خسروی و پرویزخان همچنان به فعالیت خود ادامه میدهند. این موضوع ضرورت توجه به مسیرهای جایگزین و ایجاد شبکه مطمئن حملونقل صادراتی را نشان میدهد.

