موقعیتهای متناقض
نگاهی به مجموعه داستان بیچاره آن مرحوم اثر لوئیجی پیراندلو
روزنامهنگار
گاهی برای آنکه زندگی مشترک دو نفر به میدان رقابت و کشمکش تبدیل شود، نیازی به حضور شخص سومی نیست؛ حتی لازم نیست پای خیانت یا بیوفایی در میان باشد. کافی است خاطره کسی که سالها پیش از دنیا رفته، همچنان در خانه حضور داشته باشد؛ در قاب عکسی که بر دیوار آویختهاند، در نامی که هر روز بر زبان میآید، در وسایلی که کسی حاضر نیست آنها را جابهجا کند و در خاطراتی که بارها و بارها بازگو میشوند. در چنین وضعیتی، مردی که با زنی بیوه ازدواج کرده، ممکن است خود را در موقعیتی عجیب ببیند: او با مردی رقابت میکند که دیگر زنده نیست، اما گویی هنوز در خانه حضور دارد و حتی از شوهر فعلی نیز صاحباختیارتر است. این موقعیت نامتعارف، دستمایه داستان «بیچاره آن مرحوم» نوشته لوئیجی پیراندلو، نویسنده برجسته ایتالیایی و برنده جایزه نوبل ادبیات، قرار گرفته است؛ داستانی که با طنزی ظریف آغاز میشود، اما بهتدریج لایههای پیچیدهتری از روابط انسانی، حسادت، خاطره و دشواری استقلال فردی را آشکار میکند. انتشارات علمی و فرهنگی به تازگی «بیچاره آن مرحوم» را در قالب مجموعهای سه جلدی از آثار لوئیجی پیراندلو با ترجمه فارسی زهرا کیا مشهور به زهرا خانلری (همسر دکتر پرویز ناتل خانلری) منتشر کرده است؛ «انتقام سگ» و «زن مرده زن زنده» دو عنوان دیگر این مجموعه هستند. این داستانها پیشتر در قالب یک مجلد و با عنوان «بیست داستان» منتشر شده بودند.
حضور پررنگ گذشته
در آثار پیراندلو، انسان موجودی با هویتی ثابت و تغییرناپذیر نیست. هر فرد ممکن است در نگاه دیگران چهرهای متفاوت داشته باشد و در موقعیتهای گوناگون، با تصویرهای متناقضی از خویشتن روبهرو شود. آنچه فرد درباره خود میاندیشد، لزوماً با آنچه دیگران از او میفهمند یکسان نیست.
از همینرو، شخصیتهای پیراندلو اغلب در موقعیتهایی گرفتار میشوند که نمیتوانند بهآسانی میان واقعیت درونی و تصویری که محیط اجتماعی از آنها ساخته است، سازگاری برقرار کنند. این فاصله، سرچشمه بسیاری از تعارضهای داستانی اوست. آدمهای او گاه در برابر دیگران به ایفای نقشی مشغولاند که خود انتخاب نکردهاند و گاه چنان در عادتها و تصورات گذشته گرفتار میشوند که امکان تجربه زندگی تازه را از دست میدهند. داستان «بیچاره آن مرحوم» نمونهای روشن از چنین نگاهی است. ماجرا درباره بارتولینو فیورنزو، شیمیدانی کمرو، خجالتی و فاقد تجربه کافی در روابط عاطفی است که با زنی بیوه به نام لینا ازدواج میکند. در نگاه نخست، این ازدواج میتواند آغاز زندگی تازهای برای هر دو نفر باشد. بارتولینو صاحب همسر شده و لینا نیز پس از تجربه ازدواج نخست، فرصت دیگری برای زندگی مشترک یافته است. اما خیلی زود روشن میشود که این زندگی تازه، برخلاف تصور مرد جوان، قرار نیست از نقطه صفر آغاز شود. گذشته لینا نهتنها از میان نرفته، بلکه در تمام گوشه و کنار زندگی او حضور دارد.
شوهر نخست لینا، کوزیمو تادئی، مهندسی موفق بوده که پس از مرگ، خانه و دارایی خود را برای همسرش به جا گذاشته است. او دیگر در قید حیات نیست، اما یاد و خاطرهاش همچنان بخش مهمی از زندگی لینا را تشکیل میدهد. عکسش بر دیوار خانه قرار دارد، نامش در گفتوگوها تکرار میشود و بسیاری از وسایل و عادتهای زندگی روزمره، به دوران حضور او تعلق دارند. حتی نامی که لینا با آن شناخته میشود، یادگاری از شوهر پیشین اوست. به این ترتیب، بارتولینو وارد خانهای میشود که پیش از ورودش، مرد دیگری آن را ساخته و به نوعی هویت آن را شکل داده است.
مشکل بارتولینو صرفاً این نیست که همسرش هنوز به شوهر سابق خود علاقه دارد؛ مسأله اصلی آن است که او نمیتواند جایگاهی مستقل در زندگی مشترک پیدا کند. هر بار که میخواهد رابطهای تازه با لینا برقرار کند، نشانهای از گذشته پیش رویش قرار میگیرد. گویی او به خانهای وارد شده که همهچیز در آن پیشاپیش تعریف شده و برای حضورش جای چندانی باقی نمانده است. در چنین شرایطی، بارتولینو بهجای آنکه تنها با همسر خود زندگی کند، ناخواسته درگیر رقابت با مردی میشود که نه میتواند او را ببیند و نه امکان مواجهه مستقیم با او را دارد. گره داستان از همین تناقض سرچشمه میگیرد. بارتولینو در حوزه تخصصی خود، شیمی، فردی توانا و صاحب دانش است، اما در زندگی شخصی و عاطفی با درماندگی روبهرو میشود. او نمیتواند بهسادگی خواستههایش را بیان کند و در برابر رفتارهای لینا واکنشی قاطع نشان دهد. حتی زمانی که میکوشد محبت خود را ابراز کند، سایه شوهر پیشین بر رابطه سنگینی میکند. مردی که در زمان حیات خود احتمالاً تصور نمیکرد روزی به رقیب همسر دوم زنش تبدیل شود، اکنون پس از مرگ نیز دست از سر این زندگی برنمیدارد.
با این حال، پیراندلو در پرداخت این موقعیت به دام یک داستان ساده درباره حسادت زناشویی نمیافتد. اگرچه بارتولینو در مواردی رفتاری حسادتآمیز دارد، اما نویسنده مسأله را پیچیدهتر از این حرفها میبیند. لینا لزوماً قصد ندارد همسر تازهاش را تحقیر کند یا او را با شوهر پیشین مقایسه کند. بسیاری از رفتارهای او از عادتهایی ناشی میشوند که طی سالها شکل گرفتهاند و اکنون بدون آنکه خود متوجه باشد، در زندگی جدیدش نیز ادامه پیدا میکنند. برای لینا، یادآوری کوزیمو شاید صرفاً بخشی طبیعی از خاطرات زندگیاش باشد، اما برای بارتولینو همین یادآوریها به نشانهای از بیجایگاهی و نادیدهگرفتهشدن تبدیل میشوند.
در اینجا نویسنده به یکی از پیچیدگیهای روابط انسانی اشاره میکند: آدمها همیشه از تأثیر رفتارهای خود بر دیگران آگاه نیستند. ممکن است فردی بدون قصد آزار، دیگری را در موقعیتی دشوار قرار دهد. خاطرهای که برای یک نفر ارزشمند و آرامشبخش است، میتواند برای فرد دیگری یادآور محرومیت و ناکامی باشد. گذشته در ذهن هر شخص معنای خاص خود را دارد و ورود یک انسان تازه به زندگی، الزاماً به معنای محو یا بیاعتبارشدن آن گذشته نیست. با این همه، زندگی مشترک به فضایی نیاز دارد که در آن هر دو نفر بتوانند هویت و جایگاه خود را پیدا کنند. بارتولینو درست در همین نقطه با مشکل مواجه میشود.
فاصله موقعیت بیرونی
و احساس درونی
یکی از وجوه جذاب داستان، تبدیل یک موقعیت روزمره به مسألهای عمیق درباره هویت است. بارتولینو میخواهد شوهر لینا باشد، اما احساس میکند این عنوان از پیش به مرد دیگری تعلق داشته است. او در ظاهر جایگاه قانونی و اجتماعی همسر را به دست آورده، اما در تجربه درونی خود نمیتواند آن را بهطور کامل تصاحب کند. این فاصله میان موقعیت بیرونی و احساس درونی، از همان تناقضهایی است که پیراندلو در بسیاری از آثارش به آن توجه دارد. شخصیت ممکن است در چشم دیگران صاحب جایگاه مشخصی باشد، اما در خلوت خود، نسبت به همان جایگاه احساس بیگانگی کند.
عنوان داستان نیز در همین چارچوب معنایی جالب پیدا میکند. «بیچاره آن مرحوم» در ظاهر عبارتی آمیخته به دلسوزی برای مردی درگذشته است، اما در متن داستان میتواند معنایی دوگانه داشته باشد. از یک سو، کوزیمو مردی است که دیگر در این جهان حضور ندارد و یادش همچنان در خانه زنده است؛ از سوی دیگر، بارتولینو نیز به نوعی گرفتار موقعیتی تأسفبار شده است. او زنده است، اما در زندگی مشترک خود احساس میکند در سایه مردی مرده قرار گرفته است. طنز پیراندلو از همین جابهجایی جایگاهها نیرو میگیرد: مرد درگذشته همچنان حضور دارد و مرد زنده نمیتواند بهدرستی زندگی کند.
برای فهم بهتر این شیوه داستاننویسی، باید به مفهوم طنز در اندیشه پیراندلو توجه کرد. او در رساله «طنز» میان خندهای که از مشاهده یک موقعیت نامتعارف پدید میآید و تأملی که پس از آن درباره چرایی آن موقعیت شکل میگیرد، تمایز قائل میشود. ممکن است در نخستین برخورد، رفتار یک شخصیت مضحک به نظر برسد، اما وقتی درباره شرایط و انگیزههای او بیشتر فکر میکنیم، وجهی انسانی و حتی دردناک در آن مییابیم. به تعبیر دیگر، خنده نخستین میتواند با نوعی همدلی و درک عمیقتر جایگزین شود.
بارتولینو نیز در آغاز ممکن است شخصیتی دستوپاچلفتی و حتی خندهدار به نظر برسد. خواننده شاید از ناتوانی او در مواجهه با خاطرات همسرش بخندد، اما با پیشرفت داستان، این خنده به تأملی درباره موقعیت انسانی او تبدیل میشود. او خواستهای نامعقول ندارد؛ تنها میخواهد در زندگی زنی که با او ازدواج کرده است، جایگاهی واقعی داشته باشد. مسأله این است که راه رسیدن به این خواسته را نمیداند و ابزار لازم برای بیان احساسات و نیازهای خود را در اختیار ندارد. از این منظر، داستان نهفقط روایت حسادت یک مرد، بلکه تصویر درماندگی انسانی است که میخواهد از زیر سایه گذشته بیرون بیاید.
روایتهایی از محدودیتهای انسانی
البته «بیچاره آن مرحوم» تنها داستان این مجموعه نیست. کتاب «بیچاره آن مرحوم» شامل هشت داستان کوتاه است. عنوان کتاب خود یادآور یکی از موضوعات مورد علاقه پیراندلو است: حضور گذشته در زندگی اکنون و تأثیر تصویری که دیگران از یک فرد ساختهاند بر زندگی کسانی که هنوز در کنار او هستند. در بسیاری از داستانهای این مجموعه نیز شخصیتها با شرایطی روبهرو میشوند که نظم ظاهری زندگیشان را برهم میزند و آنها را در برابر انتخابها و موقعیتهایی قرار میدهد که بهسادگی نمیتوان از آنها عبور کرد.
در داستان «نه نه و نی نی»، دو کودک مادر خود را از دست دادهاند و اکنون با ناپدری زندگی میکنند. داستان به موقعیتی خانوادگی میپردازد که در آن فقدان مادر و شرایط تازه زندگی، جایگاه کودکان را در خانواده تغییر داده است. «چائولا ماه را کشف میکند» درباره مردی ساده است که در معدن کار میکند و از تاریکی شب میترسد. تقابل میان فضای تاریک معدن و مواجهه او با ماه، زمینه شکلگیری موقعیتی متفاوت را فراهم میکند. در این داستان، تجربهای ساده و در عین حال شگفتانگیز، از نگاه شخصیتی که با جهان پیرامون خود رابطهای متفاوت دارد، روایت میشود. در «نمازخانه کوچک»، مردی مذهبی از سوی یکی از ثروتمندان مأمور ساخت نمازخانهای میشود. این موقعیت، زمینهای برای پرداختن به مناسبات میان باورهای مذهبی، جایگاه اجتماعی و رفتار انسانها فراهم میکند. «پاسخ» داستان پسری است که عاشق دختری بوده، اما پس از نامزدی دختر با مردی پیر، احساس میکند شخصیت او تغییر کرده است. این تغییر در نگاه پسر، مسأله فاصله میان تصور عاشقانه از یک انسان و واقعیت وجودی او را پیش میکشد. در «دو و دو = شش»، دو دوست که قصد ازدواج ندارند، در مسیری از زندگی قرار میگیرند که سرانجام آنها را به سوی تأهل میکشاند. پیراندلو در چنین موقعیتهایی نشان میدهد که تصمیمها و تصورات اولیه آدمها همیشه تعیینکننده مسیر نهایی زندگی آنها نیستند.
«لباس نو» داستان مردی است که همسر بدنامش درگذشته و از او ارث زیادی به مرد رسیده است. تغییر شرایط مالی و اجتماعی مرد پس از مرگ همسر، موقعیتی فراهم میکند که میتوان آن را از منظر روابط انسانی، قضاوت اجتماعی و دگرگونی جایگاه افراد بررسی کرد. آخرین داستان این مجموعه، «گربه، پرنده، ستارگان» است. در این داستان با پیرمرد و پیرزنی روبهرو میشویم که پس از مرگ نوهشان، دلبستگی ویژهای به سهره خود پیدا کردهاند. فقدان و تنهایی در این داستان، در قالب رابطه انسانهای سالخورده با پرندهای کوچک جلوهگر میشود. این داستان نیز مانند بسیاری از آثار پیراندلو، از یک اتفاق ساده و ملموس برای نزدیک شدن به تجربههای عاطفی عمیقتر انسان استفاده میکند.
آنچه این داستانها را کنار هم قرار میدهد، بیش از هر چیز نگاه خاص نویسنده به انسان و موقعیتهای متناقض زندگی است. پیراندلو در داستانهای کوتاهش نیز مانند نمایشنامههایش، به شکاف میان آنچه آدمها هستند و آنچه دیگران تصور میکنند، توجه نشان میدهد. داستان کوتاه برای نویسندهای با ویژگیهای پیراندلو امکان مناسبی فراهم میکند تا یک موقعیت محدود را با دقت و تمرکز بپروراند. او معمولاً برای آشکارکردن تناقضهای انسانی به حوادث بزرگ و پیچیده نیاز ندارد. گاهی یک گفتوگوی ساده، یک رفتار تکراری، یک خاطره یا حتی یک شیء معمولی کافی است تا زندگی شخصیتی را از مسیر عادی خود خارج کند. در «بیچاره آن مرحوم» نیز یک عکس، یک نام و مجموعهای از خاطرات، به عناصر اصلی تعارض تبدیل میشوند. این اشیا و یادگارها در ظاهر بیجاناند، اما در ذهن شخصیتها قدرتی دارند که میتوانند روابط زنده را تحت تأثیر قرار دهند.
از این نظر، داستانهای پیراندلو را میتوان مطالعهای درباره محدودیتهای انسان در برابر واقعیتهای ساختهشده دانست. انسانها تنها با جهان بیرونی زندگی نمیکنند؛ آنها در میان خاطرات، تصورات، داوریها و نقشهایی نیز گرفتارند که بهمرور در ذهن خود و دیگران شکل گرفتهاند. گاه همین تصویرها از واقعیت بیرونی نیرومندتر میشوند. فرد ممکن است بخواهد از گذشته فاصله بگیرد، اما گذشته در قالب عادتها و خاطرات دیگران به زندگی او بازگردد. بارتولینو نمونهای از چنین انسانی است؛ کسی که برای ساختن زندگی تازه، ناچار است با بقایای زندگی پیشین همسرش کنار بیاید.

