میثم امانی
پژوهشگر تاریخ

 اندیشه سیاسی اقبال لاهوری را چگونه می‌توان در بستر تحولات فکری و سیاسی جهان اسلام در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم فهم کرد؟ مهم‌ترین مؤلفه‌های اندیشه او درباره دولت، قدرت، جامعه و نظم سیاسی چه بود؟
 همه تلاش اقبال این بود که دنیای اسلام را بیدار سازد و قامت خمیده‌اش را دوباره استوار و برنا کند؛ زیرا به عقیده او که به صورت‌های مختلف بیان کرده «پانصد سال است که دنیای اسلام به خواب رفته» بنابراین چنان که تاریخ اجتماعی گستره اسلامی در اواخر سده نوزدهم و اوایل قرن بیستم گواه است، چیزی به نام «تحولات فکری» در جامعه اسلامی مشاهده نمی‌شد. از این روست که تعدادی از چهره‌های نواندیش سعی در ایجاد تحول فکری و سیاسی در جامعه اسلامی داشتند که اقبال یکی از آنهاست. تعداد این شخصیت‌ها نیز از انگشتان یک دست بیشتر نبود. این مقطع زمانی است که شرق - یعنی شرق اسلامی- در بسیاری از زمینه‌ها نیاز به الطاف غرب داشت. مشکل شرق به قول اقبال در این بود که چنین وضع رقت‌انگیزی اقوام شرق را به خود نمی‌آورد تا در احوال خویش نظاره کنند و گام در طریق بالندگی بگذارند. همه حرف اقبال در مثنوی «چه باید کرد» بر محور همین معضل بود.
به عقیده اقبال عواملی مانند دولت، قدرت، جامعه و سیاست، زمانی دارای معنای واقعی می‌شوند که در دایره فرهنگی متعالی قرار گیرند. او چنین فرهنگی را در جای‌جای آثارش به‌خصوص در کتاب «بازسازی اندیشه دینی در اسلام» مبتنی بر آزادی، نواندیشی، معرفت و تسامح می‌داند که اگر بیرون از این معیارها باشند، حاصلی به بار نخواهد آورد.
 
 اقبال تا چه اندازه صرفاً یک متفکر و شاعر سیاسی بود و تا چه اندازه در مقام کنشگری فعال در تحولات سیاسی زمانه خود حضور داشت؟ فعالیت‌های سیاسی او، به‌ویژه در هند مستعمراتی، چگونه با دیدگاه‌های نظری‌اش ارتباط پیدا می‌کرد؟
اقبال را نمی‌توان شاعر سیاسی دانست، از آن دست که برای مثال شاعران دوره مشروطه بوده‌اند، ولی می‌توان او را شاعری جامعه‌اندیش دانست. بخشی از زندگی او به کنشگری‌های سیاسی مربوط می‌شود که تلاش می‌کرد میان هندوان و مسلمانان شبه‌قاره همزیستی برقرار کند. البته بر اثر تعصبات دینی، انسجام ملی از دست رفت و کار به کشاکش‌های خونبار کشید  و سرانجام منجر به تفکیک شبه‌قاره شد. اقبال در آغاز با این امر مخالف بود، ولی در پایان به‌ناچار آن را به اکراه پذیرفت تا آن که ۹ سال پس از درگذشتش، کشور پاکستان به وجود آمد و بعد از یک سال فاجعه دلخراش کشمیر آغاز شد که داغی است بر پیکر جامعه اسلامی، بی‌آنکه مرهمی از سوی جامعه جهانی تدارک دیده شود. نتیجه اینکه اقبال به ‌عنوان شاعری اندیشه‌مند، مشتاق آگاهانیدن و هدایت مردم شبه‌قاره برای فهم درست زندگی بود، بی‌آنکه بخواهد به ورطه کشاکش‌های سیاسی درافتد. طبیعی است هر روشنفکر و هر کنشگری در تلاش‌های اجتماعی و فرهنگی دیدگاه‌های مورد قبول خویش را تبلیغ و عرضه می‌کند. اقبال نیز بیرون از این روش نبود. افکار او ترکیبی بود از آموزه‌های اسلامی، فلسفه شرق و غرب، فرهنگ ایرانی، عرفان مولوی، بینش هندوئیسم و نگرش‌های سید احمد خان که همه اینها را در چرخش ذهن خویش به‌هــــم آمیخـــــــــت و عصاره‌ای پدید آورد به نام «فلسفه خودی» که به ‌عنوان کنشگری سیاسی، اجتماعی و فرهنگی سعی در تبلیغ و گسترش آن داشت.
 
 رابطه اقبال با محمدعلی جناح و دیگر رهبران سیاسی هند را چگونه باید ارزیابی کرد؟ این ارتباطات تا چه اندازه بر شکل‌گیری مواضع سیاسی اقبال یا جهت‌گیری‌های رهبران سیاسی زمانه او تأثیر گذاشت؟
از مطالعه روابط میان جناح و اقبال می‌توان دریافت که این دو به لحاظ عقیدتی و علایق دینی همانند بوده‌اند، ولی در باب حفظ وحدت شبه‌قاره نظرات متفاوتی داشته‌اند. به این معنا که اقبال مانند گاندی موافق جدایی میان مردم براساس عقیده دینی آنان نبود. حال آن‌که جناح به‌تدریج بر ایجاد سرزمینی خاص برای مسلمانان شبه‌قاره می‌اندیشید که در آغاز فعالیت‌های سیاسی او مورد توجه احزاب استقلال‌طلب هند که از مسلمانان تشکیل شده بود، قرار نگرفت و به همین علت برای چند سال سرخورده و ناامید روانه‌ اروپا شد. سرانجام اختلافات عقیدتی چنان عرصه را بر دولتمردان تنگ می‌کند که به‌ناچار با صلاحدید اقبال رضایت به ایجاد کشوری جدید می‌دهند. اقبال در این کشاکش‌ها در کنفرانس‌های متعدد سخنرانی‌های روشنگرانه‌ای ایراد می‌کند و حتی به ریاست مسلم لیگ هم انتخاب می‌شود. ولی در نهایت به این نتیجه می‌رسد که برای پایان بخشیدن به درگیری‌های خونبار نیاز به بازگشت جناح به کشور و سپردن امور به اوست. لازم به ذکر است که جناح به‌رغم اندکی اختلاف نظر در آغاز آشنایی با اقبال، ولی از ستایندگان اقبال بود. زمانی که کشور پاکستان شکل گرفت و او عنوان «قائد اعظم» را یافت، در یکی از سخنرانی‌های رسمی اظهار کرد که «اگر اقبال زنده بود، خوشحال می‌شد از اینکه می‌دید من عیناً همان کاری را انجام دادم که او از ما خواسته بود.»
 
 دیدار اقبال با موسولینی در سال ۱۹۳۴ را چگونه می‌توان در چارچوب اندیشه سیاسی و مواضع او درباره استعمار، قدرت و نظم جهانی تفسیر کرد؟
اقبال برای فرد و جامعه قدرتمند اعتبار فراوان قائل بود. به نظر او این قدرت با خلاقیت، ابتکار، اتکا به نفس، استغنا و اراده استوار حاصل می‌شود. او این عناصر را در میان اقوام اسلامی نمی‌یافت، از همین رو وقتی با نمونه‌های نادری که نشان از سطوت و اقتدار داشتند باخبر می‌شد، چندان به شوق می‌آمد که بدون توجه به حقیقت و زیرساخت اقتدار صاحب قدرت، زبان به تمجیدشان می‌گشود. البته در برخی موارد شاید به خطا نرفته باشد، ولی گاهی از حاکمان زمان خویش که بر اریکه قدرت بودند، ستایش‌هایی خاضعانه کرده که با سبک و سیاق تفکر او سازگار نیست. به‌ عنوان مثال در مثنوی «مسافر» محمد نادرشاه افغان را که به سبب ستمکاری‌ها و خشونت‌هایش به دست مردم هلاک می‌شود، چنان با خاکساری مدح می‌گوید که ظهیر فاریابی هم در ستایش از قزل ارسلان نگفت. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که در این دیدارها یا ستایش از مردان مقتدر آن ایام، تأمل و دقت کافی وجود نداشته که مبتنی بر ژرف‌اندیشی سیاسی باشد.

 بر اساس آثار منظوم و منثور اقبال، حاکم مطلوب چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟ نسبت میان قدرت، عدالت، استقلال، اراده مردم، مسئولیت اخلاقی و خیر عمومی در تصور سیاسی او چگونه تعریف می‌شود؟
اقبال در خصوص ویژگی‌های یک حکومت و کسی که گرداننده آن است سخنی منسجم تحت عنوانی خاص بیان نداشته، ولی از میان آثار نظم و نثر او دیدگاه‌هایی پراکنده در این مورد دیده می‌شود که در واقع همان انسان آرمانی و جامعه مورد نظر اوست. بخش عمده‌ای از این دیدگاه در «فلسفه خودی» او یافت می‌شود که در نهایت راه به استواری شخصیت و فردیتی متهور می‌برد. چنین شخصی که به تعبیر او «میرقافله» است، فردی است که برای هدایت جامعه نیازهای زمانه را در نظر دارد و سررشته‌داری خود را مطابق با خواست مردم وفق می‌دهد. یعنی پایبند به مردم‌سالاری است و برای این مفهوم تثبیت شده، تعبیر و تفسیر تازه‌ای نمی‌تراشد و به طریق دلخواه خویش نمی‌کشاند. بر اساس چنین رویکردی است که در مقطع غزلی می‌گوید:
به میرقافله از من دعا رسان و بگوی
اگرچه راه همان است، کاروان دگر است
در «جاویدنامه» نیز همین اندیشه را به صورتی دیگر بیان داشته:
نوع دیگر بین، جهان دیگر شود
این زمین و آسمان دیگر شود
حکمران از منظر اقبال کسی است که واقع‌نگر و حقیقت‌‌بین باشد، نه آنکه طریقی متفاوت از جامعه خویش را دنبال کند. اگر جز این باشد، نمی‌توان او را مرد حق دانست.
در «جاویدنامه» ضمن تمثیلی می‌گوید:
مرد حق از کس نگیرد رنگ و بو 
مرد حق از حق پذیرد رنگ و بو
اندیشه چنین کسی مدام در مسیر تحول و نوجویی است:
 هر زمان اندر تنش جانی دگر   
هر زمان او را چو حق شأنی دگر
ولی اگر جز این باشد، کاروان‌سالاری است که کاروانیان را به بی‌راهه می‌برد:
 من نمی‌گویم که راهش دیگر است    
کاروان دیگر، نگاهش دیگر است
اقبال دلزدگی خود را از صاحبان قدرت که با افکار ناکارآمد موجب پریشانی و گسستگی وحدت جامعه می‌شوند، با تمثیلات مختلف بارها به‌روشنی بیان داشته است. او برای هدایت جامعه، طالب چهره‌هایی استوار و سختکوش است که خودی در آنها به کمال رسیده باشد و از دشواری‌های موجود هراسی به دل راه ندهد. بنابراین توصیه‌اش این است که از پیروی پیشوایانی که فاقد این ویژگی‌ها هستند، باید چشم پوشید. در ابیات پایانی غزلی می‌گوید:
مرید همت آن رهروام که پا نگذاشت  
به جاده‌ای که در او کوه و دشت و دریا نیست
 شریک حلقه رندان باده‌پیما باش 
حذر ز بیعت پیری که مرد غوغا نیست
و باز در «جاویدنامه» پس از اظهار ناامیدی از سررشته‌داران کهن‌اندیش که جامعه را به قهقرا سوق می‌دهند، شخصیت آرمانی خود را چنین توصیف می‌کند:
ای خنک مردی که از یک هوی او  
نه فلک دارد طواف کوی او
جامعه‌ای که فاقد چنین رهرو یا رهروانی باشد که ذهن‌شان با آزادی و نواندیشی میانه‌ای نداشته باشد، به ورطه تباهی کشانده می‌شود. رهایی از این ورطه منوط به پرورش افراد آگاه، مصمم و با اراده است تا جامعه خویش را که تحت‌تأثیر افکار مندرس پژمرده شده، شکوفا سازند. اقبال در کتاب «بازسازی اندیشه دینی در اسلام» برای رهایی از این معضل می‌گوید:«اسلام طالب آن است که انسان فقط به خداوند وفادار باشد، نه آنکه در برابر حاکمان ستمگر سر تسلیم پیش آورد.» سپس می‌افزاید:«این فتوای تاریخ است که هرگز افکار کهن و مستعمل در میان مردمی که آنها را کهنه کرده‌اند، جان دوباره نگیرد.» بنابراین از دیدگاه او اراده مردم و جامعه آگاه مؤثرترین عامل در ایجاد عدالت، گسترش ارزش‌های انسانی و استقلال ملک و ملت است.
 
 آیا می‌توان در اندیشه و رفتار سیاسی اقبال نوعی تلاش برای برقرار کردن ارتباط میان آرمان‌های فکری و دینی، اقتضائات دولت و واقعیت‌های سیاسی زمانه تشخیص داد؟ اگر چنین است، این ویژگی در کدام آثار، مکاتبات یا رویدادهای تاریخی آشکارتر است و چه شواهدی می‌تواند تفسیرهای متفاوت از آن را تأیید یا رد کند؟
آرمانگرایی اقبال را می‌توان در دو وجه تعریف کرد که شامل فرد و جامعه می‌شود. او در هر دو مورد معیارهایی را مطرح کرده که برخی از آنها با در نظر گرفتن شرایط حاکم بر زمانه کنونی و دستاوردهای نوین عقل بشری که دیدگاه‌های تازه‌ای را به منظر و آدمیان را به نظاره نشانده، سازگار نمی‌آید. برخی از تصوراتی که او از انسان آرمانی خود دارد، چندان عارفانه و شاعرانه است که باید گفت امکان تحقق آن احتمالاً برای عارفان سده‌های پیشین که ذکرشان در تذکرةالاولیاء آمده، ممکن بوده است. انسان آرمانی اقبال کسی است که از «انا الحق» هم درمی‌گذرد. این انسان برای دستیابی به چنان مرتبه‌ای باید عاشقی مجنون باشد و بر عقل خویش قبای جنون بپوشاند تا به حقیقت واقعی نایل شود:
  زمانه هیچ نداند حقیقت او را    
جنون قباست که موزون به قامت خرد است
دیدگاه‌هایی از این دست با صد افسوس، در بازار فراصنعتی این زمانه بی‌مشتری است. ولی اقبال معیارهای کاربردی متعادلی هم برای انسان آرمانی خود دارد که از آن جمله است: تلاش و پویندگی، کسب آگاهی، نواندیشی، مردم‌آمیزی و صفات و ویژگی‌هایی که در شاهین وجود دارد یعنی: بلندپروازی، مناعت طبع، تیزبینی و قدرتمندی. او این ویژگی‌ها را با تمثیل‌های مختلف در آثار خود شرح کرده است.
در خصوص جامعه آرمانی مورد نظر او نیز همان آرزوهای دست‌نیافتنی، بی‌آنکه راه‌حل معقولی نشان دهد، دیده می‌شود که متأثر از سوز و گدازی شاعرانه است. جامعه دلخواه او اتحاد کشورهای اسلامی است که تجربه تاریخی بعد از فروپاشی عثمانی نشان داد تحقق چنین اندیشه‌ای کاملاً مبتنی بر ایده‌آلیسم افراطی است. در اینجا پرسش این است که آیا اقبال نمی‌دانست که هر ملتی ارزش‌ها، سنت‌ها، آیین‌ها، تاریخ، آداب، رسوم، زبان  و به‌طور کلی فرهنگ خاص خود را گرامی و محترم می‌شمارد که خود را موظف به حفظ و پرورش آنها می‌داند و محال است که بتوان بیش از ۵۰ کشور مسلمان را با هم پیوند داد؟ البته می‌دانست، ولی اعتقاد شورانگیزش قبایی شد بر قامت خرد.
 
 برای شناخت دقیق‌تر رابطه اقبال با قدرت سیاسی، کدام نامه‌ها، اشعار، اسناد، دیدارها و رویدادهای تاریخی باید در اولویت پژوهش قرار گیرند؟ در مطالعات موجود درباره اقبال، کدام ابعاد اندیشه و کنش سیاسی او کمتر بررسی شده‌اند و چه مسیرهای تازه‌ای برای پژوهش در این زمینه وجود دارد؟
اقبال شخصیتی است با وجوه مختلف که هر یک می‌تواند مایه شهرت تاریخی یک فرد شود. او دارای ۱۲ شخصیت مستقل است؛ یعنی مردی است فیلسوف، شاعر، اصلاحگر، جامعه‌شناس، کنشگر سیاسی و فرهنگی، پایه‌ریز کشوری مستقل، حقوقدان، مصلح اجتماعی، ایران‌شناس، زبان‌دان، تاریخ‌دان و اسلام‌شناس. کمتر کسی را از میان فرزانگان می‌توان یافت که دارای شخصیتی چنین متنوع باشد. از همین رو، به‌عنوان یک فیلسوف دارای دستگاه فلسفی است، زیرا در بسیاری از زمینه‌ها موضوعی تأمل‌برانگیز را مطرح کرده؛ این عنوانی است که به برخی از فیلسوفان مانند فیخته و نیچه هم نمی‌توان داد.
بر این اساس باید اصطلاح «اقبال‌شناسی» را که مرسوم شده با تردید به کار برد، زیرا کسی را این توان نیست که برای ارزیابی دیدگاه‌های گوناگون او در همه زمینه‌های مذکور آگاهی کامل داشته باشد. در واقع آنان را که بر ابعاد مختلف افکار اقبال اندیشه‌ گماشته‌اند یا می‌گمارند، به معنای درست کلمه باید اقبال‌پژوه دانست. یکی از این جنبه‌ها که تاکنون کمتر بدان پرداخته شده، دیدگاه‌های سیاسی و مفاهیم وابسته به آن است که تقریباً در همه آثار و مکتوباتش که جملگی در دسترس هستند، پراکنده است. از جمله موضوعاتی در باب ملی‌گرایی، مفهوم وطن، دموکراسی، غرب‌اندیشی، فلسطین و صهیونیسم، معضلات ناشی از فقر سیاسی، انسان و آزادی، استعمار قدیم و جدید، بررسی انواع حکومت‌ها و موضوعاتی دیگر که نه‌تنها در زمینه سیاسی، بلکه در خصوص دیگر ابعاد اندیشه‌اش که ذکر شد، جای بحث و فحص بسیار دارد که گاه ممکن است مانند آرا و افکار همه فرزانگان تاریخ و اکابر فلسفه مورد واکاوی و نقد هم قرار بگیرد، ولی به هر حال آنچه در حوزه تفکر سیاسی اقبال جای می‌گیرد، موضوعاتی است که نمی‌توان به سادگی 
نادیده گرفت.