پس از سال‌ها فراز و نشیب و دیفر شدن (برگشت) پرونده «منظر فرهنگی تاریخی ماسوله» در یونسکو، سفر ارزیاب ایکوموس به ایران و بررسی میدانی کوره‌های آهنگری باستانی، بار دیگر امیدها را برای ثبت جهانی این شهر پلکانی زنده کرد؛ پرونده‌ای که گره کور آن یعنی پیشینه صنعت ذوب‌آهن با کمک کاوش‌های مشترک باستان‌شناسان ایرانی و چینی باز شد و مسئولان میراث فرهنگی امیدوارند سال آینده در یونسکو به سرانجام برسد.
 
مسیر پرپیچ‌وخم ماسوله 
تا آستانه جهانی‌شدن
ماسوله، شهر تاریخی و پلکانی استان گیلان، بیش از یک دهه است که در مسیر ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. این شهر در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از سال ۲۰۰۷ میلادی نیز در فهرست موقت میراث جهانی جای گرفت. با این حال، مسیر جهانی‌شدن آن طولانی‌تر از انتظار شد.
پرونده «منظر فرهنگی ماسوله» در سال ۱۴۰۰ به دبیرخانه یونسکو ارسال شد تا در سال ۲۰۲۳ در ریاض عربستان بررسی شود، اما با مخالفت ایکوموس (شورای بین‌المللی ابنیه و محوطه‌ها) روبه‌رو و اصطلاحاً «دیفر» (برگشت‌خورده) شد؛ هرچند سهمیه ایران برای این پرونده حفظ شد. کمیته میراث جهانی در آن زمان بر ضرورت مشارکت جامعه محلی در مدیریت اثر و تدوین راهبردی روشن برای توسعه اقتصادی و اجتماعی تأکید کرده بود تا گردشگری به ساختار ماسوله آسیب نزند.
 
گره کور پرونده
علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، در این‌باره  به ایسنا می‌گوید: «پرونده ماسوله از منظر معماری و منظر فرهنگی مشکلی نداشت؛ اما آنچه کار را برای ما سخت کرد و پرونده را به تعویق انداخت، تصمیم برای گنجاندن پیشینه تمدنی و صنعتی شمال کشور، به‌ویژه مباحث مرتبط با آهن و ذوب‌آهن بود که ایکوموس درباره آن پرسش و ابهام داشت.»
برای پاسخ به این ابهامات، پژوهش‌های باستان‌شناسی با جدیت دنبال شد. در خردادماه ۱۴۰۴، فصل دوم مطالعات باستان‌شناسی با حضور پنج پژوهشگر چینی و هشت باستان‌شناس ایرانی در ارتفاعات ماسوله (به‌ویژه کهنه‌ماسوله) آغاز شد. کشف شواهدی از کارگاه‌های ذوب فلز آهن اسفنجی و شناسایی دو کوره باستانی، مستندات پرونده را تقویت کرد. در نهایت، دی‌ماه ۱۴۰۴ معاون میراث فرهنگی کشور از تکمیل پرونده «منظر فرهنگی ماسوله و محوطه‌های فلزگری مرتبط با آن» خبر داد و امسال نیز با اختصاص بودجه‌ای ۵ میلیارد تومانی، ساماندهی حریم و مسیرهای دسترسی در دستور کار قرار گرفت.
 
ارزیابی میدانی ایکوموس
سرانجام در چهارم آبان‌ماه ۱۴۰۵، «شایفول بن شاهیدان»، ارزیاب ایکوموس، برای بررسی میدانی پرونده وارد ایران شد. او ضمن بازدید از بافت تاریخی ماسوله و رشت، از کوره‌های ذوب‌آهن باستانی دیدن کرد و نشست‌هایی با جامعه محلی، متخصصان و فعالان حوزه میراث فرهنگی داشت.
علیرضا ایزدی درباره این سفر و مراحل بعدی توضیح داد: «ارزیاب ایکوموس پس از پایان بازدیدها، ایران را ترک کرد تا پس از جمع‌بندی نهایی، گزارش خود را به ایکوموس و سپس یونسکو ارسال کند. ما امیدواریم با توجه به بازخوردهای مثبتی که در جریان بازدید داشتیم، گزارش مطلوبی ارائه شود و پرونده ماسوله برای سال آینده در نشست کمیته میراث جهانی مطرح و به ثبت نهایی برسد.»
با این حال،  شایفول بن شاهیدان، ارزیاب اعزامی ایکوموس، تأکید کرده است که ارزیابی میدانی تنها بخشی از فرآیند طولانی بررسی است و تصمیم نهایی پس از طی سازوکارهای تخصصی در کمیته میراث جهانی یونسکو اتخاذ خواهد شد.