آیینه تمام‌نمای مشروطه
مروری بر به کتاب بازخوانی چرند و پرند
پژوهشگران و محققان زیادی تاکنون به سراغ آثار علامه علی‌اکبر دهخدا رفته‌اند و هر کدام از زاویه‌ای به تحلیل اندیشه‌ها و نوشته‌های این مرد بزرگ پرداخته‌اند؛ اما یکی از جامع‌ترین، خواندنی‌ترین و دقیق‌ترین این آثار، کتاب «بازخوانی چرند و پرند» به قلم ولی‌الله درودیان است که توسط انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است. ولی‌الله درودیان، پژوهشگر و دهخداپژوه برجسته، سال‌ها از عمر پربار خود را صرف واکاوی و شناسایی ابعاد گوناگون آثار دهخدا کرد و پژوهش‌های متعددی درباره آثار او انجام داد که هنوز هم برای مخاطبان امروزی، اهالی قلم و پژوهشگران تاریخ مطبوعات ایران قابل استناد و راهگشاست. او در این اثر ارزشمند، فراتر از یک معرفی ساده، نشان می‌دهد اندیشه دهخدا چگونه در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه رشد کرده و توانسته با تکیه بر سلاح طنز، مسائل بنیادین جامعه آن روز ایران را به تصویر بکشد و جریانی نوین در ادب پارسی پدید آورد؛ حرکتی ماندگار که بازخوانی دقیق آن پس از گذشت دهه‌ها، همچنان درس‌های بزرگی برای آگاهی‌بخشی و بیداری اجتماعی به همراه دارد و ابعاد تازه‌ای از زوایای پنهان شخصیت ادبی و روزنامه‌نگاری علامه دهخدا را برهمگان آشکار می‌سازد. درودیان کتاب «بازخوانی چرند و پرند» را به دو بخش کلی تقسیم کرده است. بخش نخست به زندگی‌نامه پربار و پرماجرای دهخدا اختصاص دارد؛ از دوران کودکی، سال‌های تحصیل او در مدرسه علوم سیاسی ایران، مأموریت‌های اداری و سیاسی‌اش در خارج از کشور، بازگشت به وطن و آغاز فصل درخشان مبارزات مطبوعاتی‌اش در کنار چهره‌هایی چون میرزا جهانگیرخان شیرازی. درودیان با نگاهی موشکافانه نشان می‌دهد چگونه سه سال پس از درگذشت نویسندگان پیشکسوتی چون، عبدالرحیم طالبوف و زین‌العابدین مراغه‌ای، بستر مناسبی برای دهخدا فراهم شد تا عصر تازه‌ای را در نثر پارسی رقم بزند.
از دخو تا روزنومه چی
در بخش دوم کتاب، نویسنده به سراغ هسته مرکزی و اصلی پژوهش خود، یعنی اثر خواندنی «چرند و پرند» می‌رود و روایت می‌کند در آن زمان دهخدا چطور وارد روزنامه «صوراسرافیل» شد و مطالب طنز خود را در ستونی به نام «چرند و پرند» منتشر کرد. روزنامه صوراسرافیل از همان شماره نخست خود در اواخر ربیع‌الاخر ۱۳۲۵ هجری قمری، پرچم‌دار دفاع از آرمان‌های مشروطه‌خواهی، حمایت از مجلس شورای ملی، پشتیبانی واقعی از روستاییان، ضعفا و اقشار فقیر و ستمدیده جامعه شد. دهخدا دراین تریبون آزاد و مردمی، با ذهن خلاق و زبان شیرین‌اش، طنز سیاسی و اجتماعی مدرن ایران را بنیان گذاشت. او هر هفته در این روزنامه مقاله‌ای طنزآمیز منتشر می‌کرد و برای اینکه دست‌کم در برابر تهدیدات حاکمان وقت و حکومت قاجار کمی محفوظ بماند یا تنوع لحن ایجاد کند، پشت اسامی مستعار عجیب و خنده‌داری پنهان می‌شد؛ نام‌هایی مثل دخو، خرمگس، جغد، روزنومه‌چی، خادم الفقرا، دخو علی‌شاه و نخود همه‌اش و... این تنوع نام‌ها خود نشان‌دهنده احاطه کامل نویسنده به لایه‌ها و طبقات مختلف جامعه بود. درودیان با زبانی ساده و روان، ویژگی‌های ساختاری این مقالات را تحلیل می‌کند. او توضیح می‌دهد نثر «چرند و پرند» نثری ساده، صمیمی، نرم، آشنا، پرخون و سرشار از تحرک و پویایی است. مخاطب دهخدا در این مقالات، نخبگان گوشه‌نشین یا درباریان متمول نبودند، بلکه توده مردم کوچه و بازار بودند. به همین دلیل، دهخدا با هوشمندی تمام، از زبان و لحن خود مردم استفاده کرد تا پیام آزادی، استقلال، قانون و عدالت اجتماعی برای عموم جامعه قابل درک و ملموس باشد. او از گنجینه بی‌نظیر اصطلاحات عامیانه، ضرب‌المثل‌ها، متلک‌ها، کنایات، تشبیهات رنگارنگ، دشنام‌های عامیانه و تکیه‌کلام‌های کوچه و بازار مدد گرفت و نثری متنوع و در عین حال زنده آفرید که نظیر آن در ادبیات فارسی دیده نشده بود.
طعم تلخ طنز
برای درک بهتر این فضا، درودیان در کتاب خود نمونه‌های درخشانی از دل مقالات دهخدا نقل می‌کند تا خواننده امروزی نیز طعم اصیل آن طنز تلخ و گزنده را بچشد؛ عباراتی نظیر: «خدا رفتگان همه را بیامرزد، خاک براش خبر نَبَرد» یا مثلاً در جایی دیگر نوشته شده، «تا حالا کدام آذربایجانی ترسیده که تو دویمی باشی. نه، نه. این حرف مفتی است تو اگر جرأت نداشتی و می‌ترسیدی اینطورقوچ‌وار پس نمی‌رفتی، شیروار پیش نمی‌آمدی و کله به کله صور نمی‌گذاشتی.»
درودیان چرند و پرند را «آیینه تمام‌نمای اجتماع آن روزهای ایران» می‌داند. در تحلیل او، دهخدا با هوشیاری، دلیری، صمیمیت و صداقتی شگفت‌انگیز به جنگ نابسامانی‌های زمان خود رفته است. او در این یادداشت‌ها از غارت و چپاول خان‌ها و فئودال‌های بی‌رحم، تیره‌روزی و شوربختی کشاورزان ایرانی، بیداد و تجاوز مأموران دولتی، قتل و غارت مردم بی‌دفاع، شیوع بیماری‌های مرگبار قرون وسطایی مثل وبا، تراخم و دیفتری، فقر، بی‌سوادی، جهل و خرافه‌پرستی عمومی، احتکار گندم و ارزاق عمومی، رشوه خواری، ناامنی راه‌ها و مداخلات آشکار بیگانگان در امور کشور به صراحت انتقاد کرده و ریشه‌های درد را به درستی عیان ساخته است. یکی از نکات بسیار ارزشمند و قابل تأمل در نـــــــــــــگاه ولی‌الله درودیـــــان، تحلیل او دربــــــــاره شخصیت‌پردازی‌های دهخداست. او معتقد است با وجود اینکه دهخدا به معنای کلاسیک امــــــــروز یک داستان‌نویس حرفه‌ای نبود، اما آدم‌ها و تیپ‌های اجتماعی که در «چرند و پرند» توصیف کرده را به خوبی می‌شناسد و هر کدام را نماد و نماینده یک فرهنگ، تفکر و لایه اجتماعی در ایران عصر مشروطه می‌داند. دهخدا برای هر کدام از این شخصیت‌ها یک زبان و یک فرهنگ ایجاد کرده است که همین شیوه جرقه‌ای برای سایر نویسندگان شد. نویسندگانی چون محمدعلی جمال‌زاده و صادق هدایت بعدها توانستند با الهام ازهمین مسیر، داستان‌نویسی مدرن ایران را به کمال برسانند.
تسلط بر توده‌ها
درودیان در کتاب «بازخوانی چرند و پرند» به ترکیب جالب میان سواد و جایگاه آکادمیک دهخدا و تسلط شگفت‌انگیز او بر ادبیات کوچه و بازار اشاره می‌کند. دهخدا با اینکه تحصیل‌کرده‌ای زمانه‌شناس و سیاستمدار بود، به ظرایف زبان لوطی‌ها، داش‌مشتی‌ها و طبقات فرودست جامعه چنان احاطه داشت که می‌توانست مکتوبات محرمانه و نامه‌های عامیانه را با همان لحن واقعی و مو به مو بازتاب دهد؛ چنان‌که در بخشی از کتاب، نمونه‌ای از این مکاتبات با تعابیر خاص لوطی‌گری مانند «پامریزاد. ناز جونت پهلوون…» نقل شده است که تسلط دهخدا بر روان‌شناسی توده‌ها را نشان می‌دهد. نویسنده در این اثر تأکید دارد که دهخدا صرفاً یک متن طنز و سرگرم‌کننده ننوشته، بلکه تلاش کرده در قالب متنی طنز به مشکلات سیاسی و اقتصادی بپردازد و در پی آن مردم را آگاه و روشن کند تا بدانند چطور باید برای آینده خود تلاش کنند. در نهایت، کتاب «بازخوانی چرند و پرند» اثر ولی‌الله درودیان، تلاشی موفق و تحسین‌برانگیز برای پیوند زدن نسل امروز با ریشه‌های طنز سیاسی، مطبوعاتی و ادبیات اجتماعی ایران است. این کتاب به ما یادآوری می‌کند که طنز واقعی فقط برای خنداندن نیست، بلکه ابزاری برای بیداری اجتماعی، اصلاح ساختارهای بیمار، پاسداری از حریم آزادی و عدالت است؛ میراث گرانبهایی که علامه دهخدا با قلم تأثیرگذار خود در تاریخ این سرزمین به یادگار گذاشت و پژوهشگرانی چون درودیان با بازخوانی دقیق آن، برای زنده نگهداشتن آن اثر
تلاش کردند.
