یاسمن صادق شیرازی
گروه خودرو

کافی است چند دقیقه‌ای آگهی‌های فروش خودرو را جست‌وجو کنید تا به معامله‌ای برسید که بیشتر از خود خودرو، «امید به واردات» می‌فروشد. سهمیه واردات خودرو برای ایرانیان مقیم خارج از کشور، با تأکید بر اقامت در آمریکا و امکان دریافت پلاک ملی، حالا به یکی از سوژه‌های آگهی‌های فضای مجازی تبدیل شده است. فروشنده سهمیه را می‌فروشد، خریدار پول می‌دهد و هر دو امیدوارند روزی دوباره دری باز شود که فعلاً بسته است. در این آگهی‌ها، از «امتیاز واردات خودرو» گرفته تا «سهمیه واردات برای مقیم خارج» به فروش گذاشته شده است. بعضی فروشندگان حتی کشور محل اقامت خود را هم برجسته کرده‌اند؛ انگار قرار است نام کشور محل زندگی، تضمینی برای اعتبار معامله باشد. اما پشت این آگهی‌ها یک واقعیت مهم وجود دارد، آن هم اینکه مسیر واردات خودرو توسط ایرانیان مقیم خارج از کشور فعلاً متوقف شده است. محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور نیز در روزهای اخیر توقف اجرای مقررات مربوط به واردات خودروی سواری توسط ایرانیان مقیم خارج از کشور را ابلاغ کرده است.  این ابلاغیه که در ۶ آبان به وزارتخانه‌های اقتصاد، صمت و امور خارجه، سازمان‌های برنامه و بودجه، حفاظت محیط زیست و ملی استاندارد و بانک مرکزی ارسال شده، شامل تصمیم ۲۶ مهر هیأت وزیران برای موقوف‌الاجرا شدن دو تصویب‌نامه قبلی با شماره‌های ۵۰۷۰۳ (۲۱ خرداد ۱۴۰۴) و ۱۵۸۷۱۰ (۱۹ آذر ۱۴۰۴) در همین زمینه است.
بر این اساس، ثبت سفارش واردات خودرو توسط ایرانیان مقیم خارج از کشور حتی در صورت استفاده از منشأ ارزی غیر از بانک مرکزی هم ممکن نخواهد بود. با این حال، آگهی‌های فروش سهمیه همچنان پابرجاست؛ آگهی‌هایی که ممکن است برای خریدار این تصور را ایجاد کنند که با پرداخت مبلغی، صاحب یک مسیر قطعی برای واردات خودرو خواهد شد.

چیزی که فروخته می‌شود
خودرو نیست
در این معامله، برخلاف خریدوفروش معمول خودرو، خبری از خودرو نیست. نه ماشینی در پارکینگ منتظر خریدار است و نه حتی سفارش مشخصی برای تحویل وجود دارد. آنچه خریدوفروش می‌شود، یک «امتیاز» است؛ امتیازی که ارزشش کاملاً به بازبودن یک مسیر قانونی وابسته است.
وقتی آن مسیر متوقف شده، ارزش واقعی چنین امتیازی نیز محل سؤال است. ممکن است فروشنده امروز برای آن قیمت تعیین کند، اما معلوم نیست فردا این امتیاز اساساً قابلیت استفاده داشته باشد.
ماجرایی که تکرار می‌شود
بازار خودرو البته با چنین داستان‌هایی بیگانه نیست. هر بار که مسیر تازه‌ای برای واردات باز شده یا خبر تغییر مقررات منتشر شده، بازارهای فرعی هم خیلی زود شکل گرفته‌اند. یک روز صحبت از فروش نوبت و اولویت است و روز دیگر امتیاز واردات. گاهی حتی قبل از اینکه جزئیات یک سیاست مشخص شود، برای آن بازار ساخته می‌شود.

معاون اول رئیس جمهور
چه چیزی را متوقف کرد؟
واردات خودرو برای ایرانیان خارج از کشور در ابتدا قرار بود راهی برای استفاده از ظرفیت ارزی از محل خود و دیگران و ارتباط این گروه با بازارهای خارجی باشد. در این طرح، ایرانیان مقیم خارج می‌توانستند با شرایطی مشخص برای واردات خودرو اقدام کنند. حالا با تصمیم دولت، اجرای مقررات این شیوه واردات متوقف شده است. این ابلاغیه توسط عارف به دستگاه‌های مربوط، در واقع تکلیف فعلی این مسیر را روشن کرده است: ثبت سفارش جدید در چارچوب مقررات موردنظر انجام نمی‌شود و صرف داشتن امتیاز یا منشأ ارز نیز به‌تنهایی نمی‌تواند راه را برای واردات باز کند. یکی از مهم‌ترین دلایل این تصمیم از زبان فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت توقف تخصیص ارز به تمامی امور غیراولویت‌دار به دستور رئیس جمهوری به دلیل شرایط خاص کشور است.
واردات ایرانیان مقیم خارج درحالی متوقف شده که هنوز می‌توان آگهی‌هایی را دید که در آنها از «سهمیه واردات»، «امتیاز ایرانیان خارج از کشور» و «پلاک ملی» صحبت شده است. گویی خبر توقف مسیر هنوز به بازار واسطه‌گری نرسیده یا دست‌کم برای فروشندگان آن اهمیتی ندارد.
در ماه‌های اخیر نیز بحث تعرفه واردات، نحوه تأمین ارز و مسیرهای مختلف واردات بارها بازار را تحت تأثیر قرار داده است. حتی خبر افزایش تعرفه واردات تا ۱۰۰ درصد در مقطعی نگرانی‌هایی درباره قیمت خودروهای خارجی ایجاد کرد؛ تصمیمی که بعدتر به دستور رئیس جمهوری لغو شد و تا حدی از التهاب بازار کاست. در چنین شرایطی، طبیعی است که هر مسیر تازه‌ای برای واردات، برای گروهی تبدیل به فرصت اقتصادی شود.

واردات متوقف نشده است
در این میان، یک تفکیک مهم نباید گم شود. توقف واردات خودرو برای ایرانیان خارج از کشور به معنای توقف کلی واردات خودرو نیست. سخنگوی وزارت صمت پیش‌تر در گفت‌وگو با «ایران» اعلام کرده بود: «واردات خودروهای اقتصادی همچنان ادامه دارد و سیاست این وزارتخانه در این زمینه تغییر نکرده است.» بنابراین، آنچه فعلاً متوقف شده، یک مسیر مشخص وارداتی است، نه اصل واردات خودرو. این موضوع اهمیت دارد؛ زیرا انتشار خبرهایی با عنوان کلی «توقف واردات خودرو» می‌تواند دوباره به التهاب بازار دامن بزند و حتی به رونق بیشتر بازارهای غیررسمی کمک کند.