سهیلا یادگاری
گروه اقتصادی

تصویب شیوه تأمین مالی پروژه راه‌آهن دوخطه و برقی خاوران ـ تبریز ـ مرند ـ چشمه‌ثریا در شورای اقتصاد، توجه به یکی از طرح‌های مهم توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل را افزایش داده است؛ پروژه‌ای که اهمیت آن فراتر از اتصال چند شهر در شمال‌غرب کشور است و می‌تواند در صورت تکمیل، بخشی از معادله تجارت خارجی ایران را تغییر دهد.
در شرایطی که جنگ و احتمال اختلال در فعالیت بنادر جنوبی می‌تواند زنجیره تأمین کالا را با مخاطره مواجه کند، توسعه مسیرهای زمینی و به‌ویژه خطوط ریلی متصل به شبکه حمل‌ونقل کشورهای همسایه، اهمیتی دوچندان دارد. راه‌آهن خاوران ـ چشمه‌ثریا از این منظر می‌تواند علاوه بر افزایش ظرفیت ترانزیت بین‌المللی، به ایجاد مسیری مکمل برای جابه‌جایی کالا و کاهش آسیب‌پذیری شبکه حمل‌ونقل کشور کمک کند.
چشمه‌ثریا در شمال آذربایجان غربی و در محدوده مرزی ایران و ترکیه در حوزه شهرستان ماکو و بخش بازرگان قرار دارد. اتصال شبکه ریلی کشور از ایستگاه خاوران (تبریز) به این نقطه، حلقه مهمی در توسعه ارتباطات ریلی ایران با ترکیه و دسترسی به شبکه حمل‌ونقل اروپا به شمار می‌رود.
بر اساس این گزارش، شورای اقتصاد شیوه تأمین مالی پروژه احداث راه‌آهن دوخطه برقی خاوران ـ تبریز ـ مرند ـ چشمه‌ثریا را تصویب کرده است. طول این پروژه حدود ۳۲۴ کیلومتر است و اعتبار مورد نیاز برای اجرای فاز اول آن حدود یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار برآورد شده است. همچنین، مذاکرات با سرمایه‌گذار ترکیه‌ای که قرار است ۵۰ درصد سهم پروژه را در اختیار داشته باشد، به مراحل پایانی رسیده است.
مزیت خط
مسیر ریلی خاوران-چشمه ثریا در صورت تکمیل، نقش مهمی در تجارت خارجی ایران، بویژه در شرایط جنگی و افزایش مخاطرات مسیرهای دریایی دارد.
 بخش زیادی از واردات کالاهای اساسی، مواد اولیه، نهاده‌های تولید و کالاهای واسطه‌ای از طریق بنادر جنوبی انجام می‌شود. در مقابل، بخش قابل‌توجهی از صادرات کشور نیز به زیرساخت‌های بندری و مسیرهای دریایی وابسته است.
این تمرکز جغرافیایی در شرایط عادی می‌تواند از مزایای اقتصادی حمل‌ونقل دریایی بهره‌مند شود اما هنگام بروز تهدیدهایی مانند جنگ اخیر، آسیب‌پذیری برای تجارت و روند واردات و صادرات ایجاد می‌کند. در چنین شرایطی، برخورداری از مسیرهای جایگزین برای انتقال کالا اهمیت زیادی پیدا می‌کند. راه‌آهن خاوران ـ چشمه‌ثریا می‌تواند با اتصال شبکه ریلی ایران به ترکیه، امکان انتقال بخشی از بارهای تجاری از مسیرهای زمینی و ریلی را افزایش دهد و از این جهت یکی از اولویت های تکمیل و توسعه پروژه‌ها در بخش زیر ساخت است. البته کارشناسان حوزه حمل‌و‌نقل به این نکته تأکید می‌کنند که این خط ریلی جایگزین مستقیم بنادر جنوبی برای تمام کالاها نیست. حمل‌ونقل دریایی همچنان برای جابه‌جایی محموله‌های حجیم و تجارت با بسیاری از مقاصد مزیت اقتصادی دارد. با این حال، ارزش اصلی این پروژه در ایجاد یک مسیر مکمل و کاهش تمرکز تجارت بر چند گلوگاه محدود است. هرچه سهم بیشتری از کالاهای مناسب برای حمل ریلی بتوانند از مسیرهای زمینی جابه‌جا شوند، امکان مدیریت اختلال در سایر بخش‌های شبکه حمل‌ونقل کشور افزایش خواهد یافت.
این موضوع بویژه درباره کالاهایی اهمیت دارد که مبدأ یا مقصد آنها کشورهای همسایه، آسیای مرکزی، ترکیه و بازارهای اروپایی است؛ کالاهایی که برای انتقال آنها الزاماً نیازی به استفاده از بنادر جنوبی نیست.
افزایش جذب بار ترانزیتی
مزیت مهم پروژه خاوران ـ چشمه‌ثریا قرارگرفتن آن در چارچوب یک کریدور بزرگ‌تر است. بر اساس اظهارات جبارعلی ذاکری، مدیرعامل راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، این پروژه صرفاً یک خط ریلی در محدوده شمال‌غرب کشور نیست، بلکه بخشی از مسیر ارتباطی شرق به غرب ایران از سرخس در شمال‌شرق کشور تا چشمه‌ثریا در مرز ترکیه محسوب می‌شود. تکمیل این اتصال می‌تواند زمینه توسعه کریدور ریلی ترکمنستان ـ ایران ـ ترکیه را فراهم کند.
اهمیت این موضوع در آن است که ایران می‌تواند از موقعیت جغرافیایی خود برای انتقال کالا میان آسیای مرکزی، شرق آسیا و بازارهای غربی استفاده بیشتری کند.
در این چارچوب، کالاهایی که از طریق شبکه ریلی ترکمنستان وارد ایران می‌شوند، می‌توانند پس از عبور از شبکه ریلی کشور به سمت ترکیه و از آنجا به مقاصد دیگر منتقل شوند. در جهت مقابل نیز امکان انتقال کالا از ترکیه و شبکه‌های متصل به آن به بازار ایران و کشورهای شرقی فراهم خواهد شد. این مسیر همچنین می‌تواند در بلندمدت برای بخشی از جریان تجارت چین و اروپا اهمیت پیدا کند؛ هرچند به اعتقاد کارشناسان حوزه حمل‌و‌نقل، میزان بهره‌برداری از آن به هزینه حمل، زمان ترانزیت، ظرفیت خطوط، توافق‌های گمرکی و رقابت با سایر کریدورهای منطقه بستگی خواهد داشت. تکمیل راه‌آهن خاوران ـ چشمه‌ثریا صرفاً ظرفیت حمل‌ونقل داخلی را افزایش نمی‌دهد، بلکه می‌تواند موقعیت ایران را در رقابت برای جذب بارهای ترانزیتی نیز تقویت کند.

حمل کالا در شرایط اضطراری
یکی از مهم‌ترین مزایای حمل‌ونقل ریلی، امکان جابه‌جایی حجم قابل‌توجهی از کالا در قالب قطارهای باری است. این ویژگی در شرایط اختلال در برخی مسیرهای تجاری، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بر اساس مشخصات اعلام‌شده برای پروژه، سرعت طراحی‌شده قطارهای باری در این مسیر ۱۱۰ کیلومتر در ساعت و سرعت قطارهای مسافری ۱۶۰ کیلومتر در ساعت است. اجرای طرح نیز در سه فاز پیش‌بینی شده که احداث، تکمیل و دوخطه‌کردن مسیر، برقی‌سازی، اجرای سامانه‌های سیگنالینگ و تأمین ناوگان ریلی را در بر می‌گیرد. دوخطه‌شدن مسیر می‌تواند امکان حرکت همزمان قطارها در دو جهت را افزایش دهد و محدودیت‌های ناشی از تلاقی قطارها در خطوط یک‌طرفه را کاهش دهد. همچنین، برقی‌سازی در صورت تأمین انرژی پایدار و تکمیل تجهیزات، می‌تواند به بهبود بهره‌وری عملیاتی و کاهش وابستگی ناوگان به سوخت‌های مایع کمک کند.توسعه این زیرساخت می‌تواند ظرفیت جابه‌جایی بار را در شمال‌غرب کشور افزایش دهد و بخشی از فشار وارد بر شبکه جاده‌ای را نیز کاهش دهد.

افزایش تاب‌آوری زنجیره تأمین
کارشناسان اقتصادی در تحلیل اقتصادی پروژه، معتقدند نباید صرفاً به میزان کاهش هزینه حمل یا افزایش درآمد ترانزیتی توجه کرد. یکی از مهم‌ترین منافع چنین زیرساختی، افزایش تاب‌آوری زنجیره تأمین کشور است. در اقتصادی که بخشی از مسیرهای اصلی تجارت آن در معرض مخاطرات ژئوپلتیکی قرار دارند، وجود چند مسیر مستقل یا مکمل می‌تواند احتمال توقف گسترده جریان کالا را کاهش دهد. برای مثال، اگر یک مسیر دریایی با اختلال مواجه شود، دسترسی ریلی به کشورهای همسایه می‌تواند برای بخشی از تجارت منطقه‌ای مورد استفاده قرار گیرد. در مقابل، اگر ظرفیت یک گذرگاه زمینی کاهش یابد، مسیرهای دیگر و بنادر کشور همچنان می‌توانند بخشی از نیازهای حمل‌ونقلی را پوشش دهند.هرچه این مسیر با شبکه ریلی شرق کشور، پایانه‌های مرزی، مراکز لجستیکی و شبکه توزیع داخلی هماهنگ‌تر شود، قابلیت آن برای ایفای چنین نقشی افزایش خواهد یافت.
علاوه بر این، تکمیل خط ریلی به‌تنهایی برای تحقق اهداف ترانزیتی کافی نیست. توسعه پایانه‌های بار، تأمین لکوموتیو و واگن، اتصال مناسب به شبکه ریلی موجود، افزایش سرعت تشریفات گمرکی و ایجاد توافق‌های پایدار با کشورهای مسیر، همگی در تعیین میزان استفاده واقعی از این کریدور نقش خواهند داشت.
بر اساس این گزارش، راه‌آهن خاوران ـ چشمه‌ثریا فراتر از یک پروژه عمرانی در شمال‌غرب ارزیابی می‌شود. این مسیر می‌تواند همزمان سه هدف افزایش ظرفیت حمل‌ونقل ریلی داخلی، تقویت تجارت و ترانزیت میان شرق و غرب و کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین در برابر اختلال در مسیرهای اصلی تجارت خارجی را دنبال می‌کند. مزیت راهبردی این خط ریلی در آن است که ایران برای انتقال کالا و حفظ ارتباط با بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی، گزینه‌های بیشتری در اختیار داشته باشد، اگر این پروژه با تکمیل سایر حلقه‌های شبکه ریلی و ایجاد تسهیلات تجاری همراه شود، می‌تواند در بلندمدت به یکی از ابزارهای افزایش امنیت اقتصادی ایران و تقویت جایگاه کشور در کریدورهای بین‌المللی تبدیل شود.

بــــرش

تنوع بخشی به مسیرهای تجاری 

عباس خطیبی، معاون ساخت و توسعه راه‌آهن، شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل و نقلی، در گفت و گو با «ایران» با اشاره به اینکه ساخت و توسعه راه‌آهن خاوران-چشمه ثریا چند سال است که در دستور کار تکمیل کریدورهای ترانزیتی قرار گرفته است، گفت: «ساخت این خط بر عهده راه آهن جمهوری اسلامی است و مطالعات و بحث‌های ساخت و تأمین سرمایه آن شروع شده است.» بر اساس این گزارش، کارشناسان بخش حمل و نقل معتقدند در شرایطی که جنگ و مخاطرات ژئوپلتیکی، امنیت مسیرهای دریایی را به یکی از چالش‌های مهم حوزه تجارت تبدیل کرده‌اند، توسعه چنین کریدورهایی می‌تواند بخشی از راهبرد بلندمدت ایران برای متنوع‌سازی مسیرهای تجاری باشد. با این حال، اثرگذاری واقعی پروژه به میزان سرمایه‌گذاری، سرعت اجرا، ظرفیت عملیاتی و هماهنگی آن با سایر زیرساخت‌های حمل‌ونقل وابسته است. در شرایط جنگی نیز کارایی مسیر به این بستگی دارد که زیرساخت‌ها تا چه اندازه آماده بهره‌برداری باشند و ظرفیت عملیاتی آنها پیش از وقوع بحران ایجاد شده باشد.  مسیر حمل و نقلی که در تمام ابعاد گسترش پیدا کرده و زیرساخت‌های مرتبط با آن تکمیل شده باشد، می‌تواند در زمان بروز جنگ یا بحران‌های دیگر در بنادر یا مسیرهای تجاری به کمک انتقال کالا و تأمین آن بیاید.