ایران در «ایران»
نگاهی به چالش‌های برنامه
کشت جایگزین چغندر
قندی که برای دریاچه ارومیه تلخ است
قرار بود میاندوآب جشن بگیرد؛ جشن برای محصولی که سال‌هاست با اقتصاد کشاورزی این شهرستان گره خورده و از دل خاک حاصلخیز دشت‌های جنوب آذربایجان غربی، راهی کارخانه‌های قند می‌شود. اما این‌بار جشن پیش از برگزاری متوقف شد. لغو جشنواره چغندرقند میاندوآب با دستور مستقیم دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، اتفاقی فراتر از لغو یک مراسم محلی است. این تصمیم پیامی روشن دارد: در سرزمینی که منابع آب آن رو به کاهش است، دیگر نمی‌توان بدون توجه به هزینه‌های زیست‌محیطی، افزایش تولید محصولات کشاورزی را جشن گرفت. به گزارش ایرنا، استاندار آذربایجان غربی و دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه پس از اطلاع از برنامه برگزاری جشنواره وارد عمل شد و از اجرای آن جلوگیری کرد.
۲۹ هزار هکتار کشت در سرزمین کم‌آب
آذربایجان غربی یکی از قطب‌های اصلی تولید چغندرقند کشور است. به گفته محمدرضا اصغری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان، ۲۹ هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان زیرکشت این محصول قرار دارد و برنامه کاهش سالانه ۱۰ درصدی مصرف آب مزارع چغندرقند در دستور کار است. او گفت: «مقرر شده است سالانه ۲۰ درصد از مزارع چغندرقند استان به سامانه‌های نوین آبیاری از جمله آبیاری با نوار تیپ مجهز شوند.» چغندرقند بسته به اقلیم، زمان کشت و روش آبیاری، در هر هکتار به چند هزار مترمکعب آب نیاز دارد. برای نمونه، با فرض مصرف هشت هزار مترمکعب در هکتار، آبیاری ۲۹ هزار هکتار حدود ۲۳۲ میلیون مترمکعب آب می‌طلبد، بخش مهمی از مشکل دریاچه ارومیه نیز به همین برداشت منابع آب به نفع کشاورزی بازمی‌گردد. آبی که از رودخانه‌ها و سفره‌های زیرزمینی برای کشاورزی برداشت می‌شود، در صورت مصرف در مزارع، دیگر به‌طور کامل در دسترس دریاچه قرار نخواهد گرفت.
تأکید استاندار بر تغییر الگوی کشت
رضا رحمانی، استاندار آذربایجان غربی و دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، در نشست بررسی اثرات اقلیمی ال‌نینو بر منابع آب، اصلاح الگوی کشت را از محورهای اصلی برنامه احیای دریاچه معرفی کرد. او با اشاره به سهم بالای کشاورزی از مصرف منابع آب استان، بر گسترش روش‌های نوین آبیاری و مدیریت علمی مصرف تأکید کرد و گفت: «حفظ وضعیت بهبودیافته دریاچه نیازمند اقدامات مستمر است.» رحمانی همچنین مصرف آب کشاورزی، نقش سدها و تغییرات اقلیمی را از عوامل مؤثر بر وضعیت دریاچه دانست که باید همزمان بررسی شوند. همچنین استاندار آذربایجان غربی توسعه کشت‌های گلخانه‌ای و کم‌آب‌بر را از اولویت‌های مدیریت استان اعلام کرد. او گفت: «تغییر الگوی کشت به سمت سیستم‌های کم‌آب‌بر، راهبرد اصلی جهاد کشاورزی است.»
حلقه مفقوده احیای دریاچه
اما نکته این است که کشاورزی که کشت چغندرقند را به نفع حفظ منابع آبی دریاچه ارومیه کنار بگذارد، چه حمایت اقتصادی دریافت می‌کند؟ چندی پیش حسن زنجانی، مدیرعامل مجموعه مدیریتی کارخانه قند ارومیه، ۲۳ شهریور اعلام کرد که هلدینگ شهد آذربایجان برای حمایت از چغندرکاران، به ازای هر هکتار ۲۰ میلیون تومان تسهیلات اعتباری اختصاص داده است. علاوه بر این، بذر، کود، سم، تجهیزات مکانیزاسیون و نوار تیپ (نوار تیپ یک لوله پلاستیکی بسیار نازک و انعطاف‌پذیر است که در فواصل مشخص، خروجی‌های کوچکی برای آب دارد. این نوار در امتداد ردیف‌های کشت قرار می‌گیرد و آب را به آرامی و مستقیماً به محدوده ریشه گیاه می‌رساند) نیز در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد، زیرا استفاده از نوار تیپ نقش مهمی در صرفه‌جویی آب کشاورزی دارد. این مجموعه با بیش از ۳۰ هزار خانوار کشاورز قرارداد تولید دارد و خرید محصول آنان را تضمین می‌کند. در مقابل از سوی مسئولان برای تشویق کشاورزان به کنار گذاشتن کشت چغندرقند پیشنهاداتی مانند پرداخت تسهیلات کم‌بهره برای کشت جایگزین، خرید تضمینی محصولات کم‌آب‌بر، حمایت از بیمه محصولات و کمک به تأمین تجهیزات آبیاری می‌تواند به عنوان بخشی از یک بسته تشویقی مطرح شود اما این پیشنهادها هنوز تبدیل به مصوبات اجرایی نشده است. در میان محصولات جایگزین، کلزا یکی از گزینه‌های در حال بررسی است. محصولی که در برخی مناطق می‌تواند با استفاده بیشتر از بارندگی فصل سرد، فشار بر منابع آبیاری را کاهش دهد. سجاد حسامی، مدیر تعاون روستایی آذربایجان غربی، در گزارشی از خرید بیش از سه هزار و ۴۰۰ تن کلزا در استان خبر داده و نرخ خرید هر کیلوگرم را ۱۱۰ هزار تومان اعلام کرده است.
این تجربه نشان می‌دهد برای برخی محصولات جایگزین، سازوکار خرید و حمایت از تولیدکننده وجود دارد. با این حال، جایگزینی کلزا به جای چغندرقند در تمام مزارع امکان‌پذیر نیست و به شرایط خاک، اقلیم، زمان کشت و میزان آب قابل تخصیص بستگی دارد. گیاهان دارویی نیز در برنامه‌های کشاورزی استان جای گرفته‌اند. بر اساس اعلام مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی در شهریور امسال، توسعه کشت گیاهان دارویی در سطح هزار و ۶۲۴ هکتار در برنامه هفتم پیش‌بینی شده که هزار هکتار آن به کشت دیم اختصاص دارد. لغو جشنواره چغندرقند میاندوآب هر چند می‌تواند نشانه‌ای از تغییر نگاه مدیریت استان به کشاورزی باشد، اما تبدیل این پیام نمادین به نتیجه‌ای ملموس، به تصمیم‌های اقتصادی و اجرایی نیاز دارد.
