بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

تأمین اعتبار ۴۳۲ میلیارد تومانی برای احداث پل‌های جایگزین گَرگَر در مناطق عشایری لرستان، گامی مهم در مسیر ایمن‌سازی راه‌های ارتباطی این منطقه به شمار می‌رود؛ طرحی که با هدف حذف تدریجی گذرگاه‌های پرخطر و فراهم کردن امکان تردد ایمن‌تر عشایر و دام‌های آنان در مناطق کوهستانی استان دنبال می‌شود. قرار است در چارچوب این طرح، ۲۰ گَرگَر فعال با پل‌های جایگزین ایمن‌تر جایگزین شوند. اقدامی که اجرای آن به تکمیل مطالعات فنی، اخذ مجوزهای لازم، شرایط اقلیمی مناطق هدف و روند تخصیص اعتبارات وابسته است.
عشایر ساکن مناطق کوهستانی لرستان، سال‌هاست که از گَرگَرها برای عبور از رودخانه‌ها و رسیدن به آن سوی مسیر استفاده می‌کنند؛ کابینی فلزی که بر فراز آب حرکت کرده و گاه یک جابه‌جایی روزمره را به حادثه‌ای جبران‌ناپذیر تبدیل می‌کند. همین دو سال پیش بود که پاره‌شدن طناب گَرگَر به فاجعه‌ای تلخ برای یک خانواده عشایری در لرستان انجامید؛ حادثه‌ای که جان سیاوش بیرانوند، کودک ۱۲ساله عشایری را هنگام عبور از رودخانه سیمره در منطقه گرمیشان ماژین گرفت و بار دیگر، خطر مرگبار مسیرهای ارتباطی ناایمن را به تصویر کشید. اما این حادثه نه اولین قربانی گَرگَر بود و نه آخرین زنگ خطر درباره تردد اجباری عشایر از این گذرگاه‌های پرخطر. پیش از آن در منطقه ززوماهرو الیگودرز، سقوط گَرگَر هنگام عبور چند نفر از رودخانه، جان سه عضو یک خانواده از جمله یک کودک را گرفته بود؛ حادثه‌ای تلخ که عملیات جست‌وجو برای یافتن پیکر قربانیان را تا روزها ادامه‌دار کرد. در پلدختر نیز عبور ناگزیر از رودخانه کشکان با گَرگَر، طی سال‌های گذشته به مصدومیت و حتی قطع انگشتان برخی اهالی منجر شده است. مرور این حوادث تلخ نشان می‌دهد که مسأله گَرگَر در لرستان صرفاً به فرسودگی یک وسیله یا وقوع چند حادثه محدود نمی‌شود، بلکه روایت تکراری زندگی مردمی است که در نبود پل و راه دسترسی ایمن، برای عبور از رودخانه و انجام ساده‌ترین امور روزمره، ناچارند جان خود را به سازه‌هایی ناایمن بسپارند؛ انتخابی اجباری میان دشواری بی‌راهی و خطر عبور. چندی پیش دولت چهاردهم با تأمین ۴۳۲ میلیارد تومان اعتبار از محل منابع محرومیت‌زدایی، زمینه را برای خداحافظی تدریجی با این گذرگاه‌های پرخطر فراهم کرد. بر اساس برنامه پیش‌بینی‌شده، قرار است ۲۰ گَرگَر فعال در مناطق عشایری لرستان حذف و مسیر با پل‌های جایگزین ایمن‌تر شود؛ اقدامی که در صورت تکمیل مطالعات فنی، اخذ مجوزهای لازم و تخصیص به‌موقع اعتبارات، می‌تواند گامی مؤثر برای ارتقای ایمنی راه‌های ارتباطی عشایر استان باشد. این طرح، فراتر از جایگزینی چند سازه قدیمی با پل‌های جدید، تلاشی برای پایان‌دادن به سال‌ها تردد دشوار و پرمخاطره در مناطقی است که دسترسی به راه‌های ایمن، نقشی مستقیم در زندگی روزمره و معیشت خانوارهای عشایری دارد. با اجرای آن، قرار است مسیر عبور مردم و دام‌هایشان از رودخانه‌ها هموارتر و ایمن‌تر شود تا دیگر رسیدن به آن سوی آب، چنین بهای سنگینی برای خانواده‌های عشایری نداشته باشد.
«مریم شیرزاد» معاون نظارت و بودجه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان لرستان، در گفت‌وگو با «ایران» و با اشاره به تأمین اعتبار این طرح از محل اعتبارات محرومیت‌زدایی، اظهار کرد: «سازمان برنامه و بودجه کشور نگاه مثبتی به موضوع تبدیل گَرگَرها به پل‌های ایمن دارد و در همین راستا، اعتبار لازم برای اجرای بخشی از این طرح اختصاص یافته است تا روند حذف گذرگاه‌های پرخطر در مناطق عشایری استان با جدیت بیشتری دنبال شود.»
 
الیگودرز در اولویت حذف گَرگَر
معاون نظارت و بودجه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان لرستان با بیان اینکه بخش قابل توجهی از مسیرهای عشایری لرستان در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور قرار دارند، افزود: «شرایط جغرافیایی استان موجب شده است در برخی مناطق، عبور و مرور عشایر همچنان از طریق گَرگَر انجام شود. این گذرگاه‌ها در سال‌های گذشته بخشی از نیاز ارتباطی خانوارهای عشایری را برطرف کرده‌اند، اما با توجه به دشواری استفاده از آنها و مخاطرات احتمالی، جایگزینی تدریجی این سازه‌ها با پل‌های ایمن‌تر در دستورکار قرار گرفته است.» مریم شیرزاد با اشاره به پراکندگی گَرگَرها در مناطق عشایری استان ادامه داد: «بیشترین تعداد گَرگَرهای فعال شناسایی‌شده در شهرستان الیگودرز قرار دارند که به دلیل موقعیت کوهستانی و شرایط جغرافیایی، از جمله مناطق دارای نیاز جدی به بهبود زیرساخت‌های ارتباطی عشایری محسوب می‌شود. تعدادی از این گذرگاه‌ها نیز در شهرستان خرم‌آباد قرار دارند و وضعیت آنها در چارچوب برنامه‌های مربوط به ایمن‌سازی مسیرهای عشایری بررسی می‌شود.»
شیرزاد با تأکید بر اینکه تعداد گَرگَرهای موجود در استان بیش از مواردی است که در مرحله فعلی برای جایگزینی در اولویت قرار گرفته‌اند، گفت: «همه گَرگَرها وضعیت یکسانی ندارند و میزان فعالیت و ضرورت استفاده از هر یک، در تعیین اولویت اجرای طرح مؤثر است. برخی از این گذرگاه‌ها در سال‌های گذشته با استفاده از اعتبارات و اقدامات دستگاه‌های مرتبط، از جمله بنیاد علوی، حذف شده‌اند و در مواردی نیز دیگر مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.» طبق گفته این مقام مسئول، در مرحله جدید، تمرکز بر گَرگَرهایی است که همچنان فعال هستند و عشایر برای تردد در مسیرهای ارتباطی خود از آنها استفاده می‌کنند. وی با اشاره به اختصاص ۴۳۲ میلیارد تومان اعتبار برای اجرای این طرح افزود: «منابع پیش‌بینی‌شده از محل اعتبارات محرومیت‌زدایی تأمین شده و قرار است با استفاده از آن، ۲۰ گَرگَر فعال در مناطق اولویت‌دار حذف و پل‌های جایگزین احداث شود. با این حال، تعیین محل دقیق اجرای همه پروژه‌ها و مشخص شدن ترتیب اجرای آنها به بررسی‌های فنی، شرایط هر منطقه و اولویت‌بندی نیازهای موجود بستگی دارد.»
 
پل‌های ایمن جایگزین گَرگَرها می‌شوند
معاون نظارت و بودجه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان لرستان درباره ضرورت جایگزینی گَرگَرها با سازه‌های ایمن‌تر نیز اظهار کرد: «محورهای عشایری صرفاً مسیرهایی برای عبور و مرور نیستند، بلکه ارتباط مستقیمی با زندگی روزمره، فعالیت‌های اقتصادی و معیشت خانوارهای عشایری دارند. دسترسی مناسب به این مسیرها در جابه‌جایی خانوارها، انتقال دام‌ها و انجام فعالیت‌های مرتبط با زندگی عشایری نقش مهمی دارد؛ بنابراین، توسعه و ایمن‌سازی زیرساخت‌های ارتباطی این مناطق باید با توجه به نیازهای واقعی ساکنان و شرایط خاص جغرافیایی آنها دنبال شود.»
شیرزاد با بیان اینکه استفاده از گَرگَرها در مقایسه با پل‌های جایگزین با دشواری بیشتری همراه است، ادامه داد: «این گذرگاه‌ها در مقاطعی توانسته‌اند بخشی از نیاز تردد عشایر را تأمین کنند، اما مخاطرات احتمالی و محدودیت‌های استفاده از آنها ضرورت اجرای راهکارهای جایگزین را افزایش داده است. احداث پل‌های کابلی می‌تواند با تسهیل عبور و مرور، شرایط ایمن‌تری برای تردد عشایر فراهم کند و وابستگی آنان به سازه‌های پرخطر را کاهش دهد.» وی با اشاره به ضرورت انجام مطالعات فنی پیش از اجرای پروژه‌ها تصریح کرد: «برای تعیین محل احداث پل‌ها، باید شرایط هر منطقه به ‌صورت جداگانه بررسی شود. مطالعات فنی، وضعیت مسیرهای دسترسی، ویژگی‌های جغرافیایی و الزامات مرتبط با اجرای پروژه از جمله مواردی هستند که در فرآیند آماده‌سازی و اجرای طرح باید مورد توجه قرار گیرند. همچنین، اخذ مجوزهای لازم از دستگاه‌های مرتبط، از جمله محیط‌زیست و پدافند غیرعامل، از مراحل ضروری پیشبرد پروژه‌هاست.»
طبق گفته معاون نظارت و بودجه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان لرستان، اجرای طرح در مناطق مختلف استان به دلیل تفاوت شرایط طبیعی و اقلیمی، الزاماً با سرعت یکسانی پیش نخواهد رفت. برخی مناطق در فصل‌های سرد سال با محدودیت‌های بیشتری برای عملیات اجرایی مواجه می‌شوند و همین مسأله می‌تواند بر زمان‌بندی احداث پل‌ها تأثیر بگذارد. از این رو، برنامه‌ریزی برای اجرای پروژه‌ها باید با در نظر گرفتن شرایط هر منطقه و امکان پیشبرد عملیات عمرانی انجام شود.
 
حذف گَرگَرها در گرو تأمین اعتبار
معاون نظارت و بودجه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان لرستان در پاسخ به پرسشی درباره زمان‌بندی نهایی حذف گَرگَرها و بهره‌برداری از پل‌های جایگزین گفت: «برای پایان اجرای همه پروژه‌ها، ضرب‌الاجل مشخص و یکسانی تعیین نشده است و زمان تکمیل آنها به میزان پیشرفت کار، شرایط آب‌وهوایی مناطق هدف و روند تأمین و تخصیص منابع مالی بستگی دارد. با این حال، هدفگذاری این است که اقدامات لازم تا پایان سال مالی ۱۴۰۵ پیش برود و امکان استفاده از پل‌های جایگزین در مناطق مشمول طرح فراهم شود.»
وی تأکید کرد: «تحقق این هدف علاوه بر آماده بودن مطالعات و فراهم شدن شرایط اجرایی، به استمرار تخصیص اعتبارات نیز وابسته است. تأمین اعتبار اولیه، گام مهمی در آغاز یا پیشبرد پروژه‌ها محسوب می‌شود، اما اجرای کامل طرح مستلزم آن است که منابع مالی در زمان مناسب در اختیار پروژه‌ها قرار گیرد و دستگاه‌های مسئول بتوانند عملیات اجرایی را متناسب با برنامه پیش‌بینی‌شده ادامه دهند.» معاون نظارت و بودجه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان لرستان با اشاره به اینکه مسأله گَرگَرها محدود به این استان نیست، افزود: «در برخی استان‌های دیگر، از جمله چهارمحال و بختیاری و بخش‌هایی از خوزستان که شرایط جغرافیایی مشابهی دارند نیز گذرگاه‌های مشابهی وجود دارد، در این مناطق هم ضرورت جایگزینی سازه‌های پرخطر با پل‌های ایمن‌تر مورد توجه قرار گرفته و استفاده از ظرفیت اعتبارات محرومیت‌زدایی می‌تواند به‌تدریج زمینه بهبود زیرساخت‌های ارتباطی جوامع محلی و عشایری را فراهم کند.» وی در پایان ابراز امیدواری کرد با تداوم حمایت‌های اعتباری، تکمیل مطالعات و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، روند احداث پل‌های جایگزین در لرستان با سرعت مناسبی پیش برود و عشایر استان در سال آینده بتوانند از مسیرهای ارتباطی ایمن‌تری استفاده کنند. به گفته مریم شیرزاد، هدف اصلی این طرح، کاهش مخاطرات تردد، تسهیل دسترسی به مناطق عشایری و بهبود زیرساخت‌هایی است که به ‌طور مستقیم با زندگی و معیشت این جامعه ارتباط دارند؛ هدفی که تحقق آن نیازمند تأمین اعتبار به‌موقع و اجرای دقیق و متناسب پروژه‌هاست.