زهرا اکبری
گروه بین‌الملل

برزیلی‌ها روز یکشنبه برای انتخاب رئیس‌جمهوری جدید پای صندوق‌های رأی می‌روند. این انتخابات به دور دوم کشیده شده و در آن، لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهوری باسابقه و کنونی برزیل، با رقیب راست‌گرای خود،
فلاویو بولسونارو، سناتور این کشور، رقابت می‌کند. بولسونارو، پسر ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهوری پیشین که به ارتکاب جرم محکوم شده است، در دور اول انتخابات در ۴ اکتبر با اختلاف اندکی از لولا پیش افتاد، اما نتوانست بیش از ۵۰ درصد آرای معتبر را به دست آورد؛ بنابراین، انتخابات به دور دوم کشیده شد.
نظرسنجی‌های پیش از دور دوم نشان می‌دهند که رقابت میان دو نامزد بسیار نزدیک است و هیچ‌یک از دو نامزد برتری قاطعی در این رقابت ندارد. مؤسسه نظرسنجی پودر دیتا پیش‌بینی کرده است که هر یک از دو نامزد از حمایت ۵۰ درصد رأی‌دهندگان برخوردارند. ممکن است نتیجه این انتخابات به اندازه انتخابات سال ۲۰۲۲ نزدیک باشد؛ انتخاباتی که در آن لولا با اختلافی اندک و با کسب تنها ۵۰٫۹ درصد آرا، ژائیر مسیاس بولسونارو، پدر فلاویو، را شکست داد. ژائیر بولسونارو بعدها به دلیل تلاش برای انجام کودتا با هدف حفظ قدرت، زندانی شد.
پسر او، فلاویو، برخلاف انتظار توانست در دور اول انتخابات در ۴ اکتبر با کسب ۴۷ درصد آرا پیروز شود. بلوک راست‌گرای بولسونارو نیز کرسی‌های بیشتری در کنگره به دست آورد؛ عمدتاً به بهای از دست رفتن کرسی‌های احزاب میانه‌روی برزیل. در هفته پس از دور اول انتخابات، نظرسنجی‌ها نشان می‌دادند که برتری بولسونارو به حداکثر شش واحد درصد رسیده است.
بااین‌حال، لولا هفته گذشته با برگزاری تجمع‌های گسترده در سراسر کشور و حضور پویای خود در شبکه‌های اجتماعی توانست به کارزار انتخاباتی‌اش جان تازه‌ای بدهد. در مقابل، بولسونارو با توجه به نتایج مطلوب نظرسنجی‌ها، فعالیت‌های تبلیغاتی خیابانی خود را کاهش داده بود.

افزایش تنش‌های انتخاباتی
هر دو نامزد انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل خواستار رد صلاحیت رقیب خود به دلیل اتهاماتی درباره دخالت در شبکه‌های اجتماعی شده‌اند؛ موضوعی که در آستانه دور دوم انتخابات نزدیک و فشرده ۲۵ اکتبر، تنش‌های سیاسی را افزایش داده است.
به گزارش الجزیره؛ فلاویو بولسونارو، نامزد راست‌گرای ریاست‌جمهوری برزیل، خواستار ابطال نامزدی رقیب خود، لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهوری این کشور، به اتهام آنچه او تبلیغات غیرقانونی خوانده، شده است. وکلای بولسونارو روز سه‌شنبه درخواستی به دادگاه عالی انتخابات ارائه کردند و مدعی شدند که لولا از طریق انتشار گسترده پیام‌های دولتی در دوران کارزار انتخاباتی در واتس‌اپ، از «قدرت خود سوءاستفاده» کرده است.
به گزارش رسانه‌های برزیلی، اردوگاه بولسونارو ادعا کرده است که دولت برزیل در بحبوحه رقابت‌های ریاست‌جمهوری، از طریق سرویس پیام‌رسان واتس‌اپ، پیام‌هایی انبوه برای میلیون‌ها شهروند ارسال و در آنها برنامه‌های اجتماعی، مزایا و طرح‌های دولتی را تبلیغ کرده است. درخواست ارائه‌شده به دادگاه انتخابات خواستار آن است که لولا و سیدونیو پالمیرا، وزیر ارتباطات اجتماعی، به مدت هشت سال از تصدی مناصب دولتی محروم شود.
در اردوگاه مقابل، کارزار انتخاباتی لولا اعلام کرد که خواستار رد صلاحیت بولسونارو خواهد شد؛ این درخواست بر اتهام دخالت شرکت متا، غول فناوری و مالک واتس‌اپ، در انتخابات استوار است. یک منبع در کارزار انتخاباتی لولا به خبرگزاری فرانسه گفت که دادخواست او متا را به «دست‌کاری الگوریتمی» با هدف کاهش شانس پیروزی لولا متهم می‌کند.
دادگاه انتخابات روز دوشنبه به متا ۲۴ ساعت مهلت داده بود تا ثابت کند به دستور دادگاه مبنی بر رفتار برابر با هر دو کارزار انتخاباتی عمل می‌کند. دادگاه همچنین تهدید کرده بود که در صورت عدم رعایت دستور، روزانه حدود ۲۰۰ هزار دلار جریمه اعمال خواهد کرد. این دستور پس از آن صادر شد که کارزار انتخاباتی لولا مدعی شد متا، مالک فیس‌بوک، واتس‌اپ و اینستاگرام، محتوای آنلاین او را محدود می‌کند تا به نفع بولسونارو عمل کند. این شرکت روز سه‌شنبه اعلام کرد: «اقدامات لازم برای اجرای تصمیم دادگاه عالی انتخابات را به‌طور کامل انجام داده‌ایم.»
با این‌حال به نظر می‌رسد حملات تند و خصمانه در جریان کارزار انتخاباتی، بسیاری از مردم را از شرکت در رأی‌گیری منصرف کرده است. در دور اول، رکورد بی‌سابقه‌ای از واجدان شرایط رأی دادن، یعنی ۲۱ درصد، در انتخابات شرکت نکردند؛ این در حالی است که رأی دادن برای افراد باسواد ۱۸ تا ۷۰ ساله اجباری است و کسانی که در انتخابات حاضر نمی‌شوند، با جریمه روبه‌رو خواهند شد.

کشوری دوقطبی‌شده
رقابت میان جریان چپ‌گرای لولا و جناح راست‌گرای بولسونارو در دهه گذشته یکی از محورهای اصلی سیاست برزیل بوده و به انتخابات اخیر محدود نمی‌شود. ژائیر بولسونارو پدر بولسونارو در جریان روند استیضاح دیلما روسف، رئیس‌جمهوری وقت و متحد سیاسی لولا، در سال ۲۰۱۶ به شهرتی سراسری دست یافت. او سپس در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۱۸ پیروز شد؛ زمانی که لولا به اتهام فساد دوران حبس خود را می‌گذراند. اما پس از لغو محکومیت لولا، این رهبر پیشین اتحادیه‌های کارگری در سال ۲۰۲۲ بازگشتی سیاسی را رقم زد.
در همین رابطه مارکو اورلیو نوگیرا، دانشمند علوم سیاسی، به یورونیوز گفت: «این دوقطبی‌شدن باعث از میان رفتن احزاب میانه‌رو و حذف یک گزینه سیاسی جایگزین، موسوم به «راه سوم»، شده است.»
او در ادامه گفت: «شکاف میان لولا و بولسوناریسم، سیاست برزیل را فلج کرده است و هر چیزی که به یکی از این دو قطب تعلق نداشته، از صحنه خارج شده است.» نوگیرا افزود که شبکه‌های اجتماعی به تشدید این دوقطبی‌شدن دامـــن می‌زننــــــد و توضیـــــح داد: «الگوریتم‌های این پلتفرم‌ها از درگیری و اختلاف تغذیه می‌کنند و محتوای هیجان‌انگیز را پاداش می‌دهند.»
نوگیرا معتقد است رفتار آرام فلاویو بولسونارو می‌تواند توضیح دهد که چرا او برخلاف پدرش در انتخابات سال ۲۰۲۲، شانس واقعی برای شکست لولا دارد. نوگیرا گفت: «ژائیر مسیاس بولسونارو چهره‌ای زمخت بود که با لحنی تهاجمی سخن می‌گفت. در مقابل، فلاویو بولسونارو خود را فردی میانه‌روتر معرفی می‌کند و تصویری جوان‌تر از بولسوناریسم ارائه می‌دهد.» وعده اخیر لولا برای کاهش ساعات کاری هفتگی، به کارزار انتخاباتی او شتاب بخشیده است. بولسونارو که از افزایش حمایت در نظرسنجی‌ها از لولا نگران شده بود، مخالفت خود را با این طرح کنار گذاشت و به اجرای هفته کاری پنج‌روزه رأی داد.
بولسونارو اکنون در سیاست‌های مالی نیز موضعی کمتر رادیکال اتخاذ کرده است. او پیش از دور اول انتخابات از کاهش شدید بودجه، با الگوبرداری از سیاست‌های خاویر میلی، متحد آزادی‌خواهش در آرژانتین، سخن گفته بود؛ اما اکنون قصد دارد برنامه‌های اجتماعی لولا را ادامه دهد. بااین‌حال، بولسونارو هنوز برنامه‌ای ارائه نکرده است که نشان دهد چگونه قصد دارد بدهی عمومی سنگین برزیل را کاهش دهد.

دوراهی واشنگتن و پکن
این انتخابات نه‌تنها در برزیل، بلکه در سراسر آمریکای لاتین و ایالات متحده نیز با دقت دنبال می‌شود؛ زیرا پیروزی بولسونارو، برزیل را نیز به فهرست کشورهای نیم‌کره غربی همسو با دولت ترامپ اضافه خواهد کرد.
در دوره اخیر ریاست‌جمهوری لولا، روابط او با همتای آمریکایی‌اش،
دونالد ترامپ، پرتنش بوده است. لولا که خود را ضامن حاکمیت ملی برزیل معرفی کرده و هشدار داده است که رأی دادن به رقیبش، که خواهان روابط نزدیک‌تر با دولت ترامپ است، استقلال برزیل را تضعیف خواهد کرد. لولا با اشاره به آنچه ترامپ «دکترین دونرو» نامیده است (راهبرد امنیت ملی دولت آمریکا که بر ضرورت حفظ برتری ایالات متحده در نیم‌کره غربی و جلوگیری از مداخله دیگران در آن تأکید دارد) گفته است: «برزیل حیاط‌خلوت هیچ‌کس نیست»
در مقابل، فلاویو بولسونارو استدلال می‌کند که همکاری با ایالات متحده برای مقابله با باندهای تبهکار قدرتمندی که در بخش‌هایی از برزیل نفوذ گسترده‌ای دارند، به بازگرداندن حاکمیت دولت بر مناطقی که تحت کنترل این گروه‌ها هستند، کمک خواهد کرد. او همچنین حزب کارگران لولا را به فساد متهم کرده و با یادآوری رسوایی‌های مالی گسترده‌ای که سال‌ها این حزب را درگیر کرده و بسیاری از رأی‌دهندگان را از آن روی‌گردان ساخته است، به انتقاد از رقیبش ادامه داده است.
در همین رابطه والنتینا سادر، مدیر راهبرد و برنامه‌های مرکز آمریکای لاتین در شورای آتلانتیک بر این باور است که رئیس‌جمهوری آینده برزیل با محیط بین‌المللی دشواری روبه‌رو خواهد شد؛ محیطی که با تشدید رقابت قدرت‌های بزرگ و تغییر ائتلاف‌های سیاسی در سراسر آمریکای لاتین همراه است. لولا کوشیده است با گسترش همکاری با شرکای متنوع و بهره‌گیری از دیپلماسی چندجانبه، استقلال عمل برزیل را حفظ کند؛ در حالی که بولسونارو در کارزار انتخاباتی خود بر همسویی سیاسی نزدیک‌تر با واشنگتن، بویژه در حوزه‌های تجارت و امنیت، تأکید کرده است. در مناظره تلویزیونی نامزدها در ۱۸ اکتبر، بخشی از این اختلاف‌نظرها آشکار شد. لولا درباره پیامدهای افزایش نقش آمریکا در بخش مواد معدنی راهبردی برزیل پرسش‌هایی مطرح کرد، در حالی که بولسونارو از گسترش تبادل اطلاعات امنیتی و همکاری‌های دفاعی با واشنگتن دفاع کرد.
چین در سیاست خارجی هر یک از دو دولت نقشی محوری خواهد داشت. لولا همکاری با پکن و گروه بریکس را بخشی از راهبرد خود برای افزایش نفوذ برزیل در عرصه جهانی قرار داده است؛ راهبردی که ترتیبات مالی جایگزین و تقویت روابط با کشورهای جنوب جهانی را نیز در بر می‌گیرد. در مقابل، بولسونارو درباره مشارکت برزیل در بریکس، بویژه تلاش‌های این گروه برای کاهش وابستگی به دلار آمریکا، ابراز تردید کرده است. با این حال، روابط تجاری گسترده برزیل با چین، هرگونه تغییر جهت اساسی در سیاست خارجی این کشور را دشوار خواهد کرد. حتی در دوران ریاست‌جمهوری ژائیر بولسونارو نیز، با وجود تنش‌های سیاسی، تجارت با پکن گسترش یافت. این روند نشان می‌دهد که فلاویو بولسونارو می‌تواند در پی تقویت روابط راهبردی با واشنگتن باشد، بی‌آنکه همکاری اقتصادی با چین را به‌طور چشمگیری کاهش دهد.
صرف‌نظر از نتیجه انتخابات، دولت آینده برزیل باید با کنگره‌ای متمایل‌تر به راست و جامعه‌ای دوقطبی‌شده کار کند؛ آن هم در شرایطی که روابط میان قوای مختلف کشور با چالش‌های نهادی فزاینده‌ای روبه‌روست. اگرچه قوه مجریه جهت‌گیری دیپلماسی کشور را تعیین می‌کند، حمایت کنگره همچنان برای تصویب توافق‌های تجاری و دیگر تعهدات بین‌المللی که به تأیید قانونگذاران نیاز دارند، اهمیت اساسی خواهد داشت.