چگونه از واردات بنزین بی‌نیاز شدیم؟
رئیس‌جمهوری در نشست با اعضای شورای اطلاع‌رسانی دولت اعلام کرد با همکاری مردم از واردات بنزین بی‌نیاز شدیم و با این کار حدود ۱۲ میلیارد دلار صرفه‌جویی کردیم. «ایران» در گفت‌وگو با یک مقام ارشد شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی و یک کارشناس انرژی نحوه رسیدن ایران به این خودکفایی را بررسی کرد.
گروه اقتصادی
کنترل مصرف بنزین در کنار افزایش تولید، به کاهش نیاز کشور به واردات این فرآورده منجر شده است. به گفته مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری، «ایران که پیش‌تر برای تأمین کسری بنزین به واردات نیاز داشت، اکنون از واردات این فرآورده بی‌نیاز شده است.» تداوم این وضعیت، به حفظ تعادل میان تولید و مصرف و تقویت ذخایر راهبردی سوخت وابسته است. از اصلاح نرخ سوم بنزین و ساماندهی استفاده از کارت جایگاه‌ها تا افزایش مصرف CNG و استفاده از ظرفیت پالایشگاه‌های فعال. اقداماتی که با همراهی مردم، به کنترل تقاضا و کاهش فشار بر منابع ارزی کمک کرده و حالا حفظ نتایج آنها و تقویت ذخایر سوخت، در دستور کار قرار دارد.
پزشکیان همچنین می‌گوید: «کشور پیش‌تر باید ۱۲ میلیارد دلار برای واردات بنزین هزینه می‌کرد، اما مدیریت مصرف و همراهی مردم به کاهش این نیاز کمک کرده است.» رئیس‌جمهوری تأکید دارد که درآمد حاصل از افزایش قیمت سوخت و منابع حاصل از صرفه‌جویی و مدیریت مصرف باید به مردم بازگردد. تعیین میزان این منابع و نحوه بازگشت آنها به مردم، از موضوعات مهم در ادامه اجرای این سیاست است.
کاهش نیاز به واردات
و فشار کمتر بر منابع ارزی
تأمین بنزین مورد نیاز کشور، به ظرفیت تولید پالایشگاه‌ها، میزان مصرف و تأمین کسری احتمالی از مسیر واردات وابسته است. در شرایط محدودیت منابع ارزی، کاهش نیاز به واردات می‌تواند امکان استفاده از این منابع را در مسیر سایر نیازهای کشور فراهم کند. پایداری این دستاورد نیز به حفظ تعادل میان تولید و تقاضا بستگی دارد. یکی از این اقدامات، اصلاح نرخ سوم بنزین بود که از شانزدهم شهریور امسال، ۱۰ هزار تومان قیمت خورد؛ در حالی که سهمیه ۶۰ لیتری با نرخ هر لیتر هزار و ۵۰۰ تومان و سهمیه ۱۰۰ لیتری با نرخ هر لیتر ۳ هزار تومان برای خودروهای مشمول حفظ شد. در کنار اصلاح قیمت، دسترسی به خودروهای کم‌مصرف، توسعه حمل‌ونقل عمومی و استفاده بیشتر از سوخت جایگزین نیز در کنترل تقاضای بنزین نقش دارد. ساماندهی توزیع و جلوگیری از انحراف سوخت از شبکه رسمی، بخش دیگری از اقدامات دولت در این حوزه است.
افزایش تولید
و جایگزینی CNG با بنزین
عماد رفیعی، مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید: «بی‌نیازی به واردات بنزین از دو مسیر افزایش تولید و مدیریت مصرف دنبال می‌شود.» به گفته او، افزایش نرخ سوم بنزین (۱۰ هزار تومان) به تعدیل مصرف کمک کرده و در کنار آن، مدیریت سفرها و جایگزینی گاز طبیعی فشرده یا CNG به‌جای بنزین در دستور کار قرار گرفته است. رفیعی با اشاره به افزایش مصرف CNG پس از اجرای این سیاست توضیح می‌دهد که میانگین مصرف روزانه این سوخت از ۱۴.۷ میلیون مترمکعب در مردادماه به حدود ۱۶.۷ میلیون مترمکعب در مهرماه رسیده است؛ افزایشی حدود دو میلیون مترمکعب در روز که نشان‌دهنده استفاده بیشتر از این سوخت جایگزین است.
در بخش تولید نیز برنامه شرکت ملی پالایش و پخش، استفاده از ظرفیت پالایشگاه‌های فعال است. رفیعی می‌گوید: «پس از وقوع جنگ رمضان و آسیب دیدن بخشی از زیرساخت‌های گازی پارس جنوبی، تولید میعانات گازی کاهش یافت. این موضوع بر فعالیت پتروشیمی‌هایی که از میعانات گازی به‌عنوان خوراک استفاده می‌کنند و مواد افزایش‌دهنده عدد اکتان تولید می‌کنند نیز اثر گذاشت.» به گفته او، در ماه‌های اخیر با همکاری شرکت‌های پتروشیمی و شرکت ملی پالایش و پخش، تولید این مواد دوباره به سطح پیش از جنگ رمضان بازگشته است.
ساماندهی استفاده از کارت اضطراری جایگاه‌ها
شناسه‌دار کردن استفاده از کارت اضطراری جایگاه‌ها، اقدام دیگری است که شرکت ملی پالایش و پخش برای مدیریت مصرف و مقابله با انحراف فرآورده‌های نفتی دنبال می‌کند. به گفته رفیعی، این طرح تاکنون در حدود ۱۳۰ جایگاه سوخت تهران اجرا شده است.
بر اساس این طرح، افرادی که کارت سوخت شخصی همراه ندارند و از کارت اضطراری جایگاه استفاده می‌کنند، باید هویت خود را از طریق کارت بانکی احراز کنند. این سازوکار، امکان رصد دقیق‌تر دریافت سوخت و شناسایی مصرف خارج از الگوی معمول را فراهم می‌کند. رفیعی می‌گوید: «برخی خودروها ماهانه بین ۳۰۰ تا ۱۵۰۰ لیتر بنزین دریافت می‌کنند و بخشی از این میزان از طریق کارت اضطراری جایگاه‌ها تأمین می‌شود.» به گفته او، پیش از اجرای طرح، شناسایی دقیق این دسته از مصرف‌کنندگان دشوار بود، اما اکنون امکان شناسایی آنها فراهم شده است. همچنین به این گروه اعلام شده که متناسب با نوع و میزان مصرف، برای دوگانه‌سوز کردن خودروهای خود اقدام کنند.
کاهش مصرف بنزین در سه استان
مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش از اجرای طرح محدودسازی استفاده از کارت اضطراری جایگاه‌ها در استان‌های کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی نیز خبر می‌دهد. بر اساس توضیحات او، در الگوی اعلام‌شده برای این سه استان، سهمیه‌های کارت شخصی شامل ۶۰ لیتر با نرخ اول، ۵۰ لیتر با نرخ دوم سه‌هزار تومانی و ۵۰ لیتر با نرخ سوم ۱۰ هزار تومانی است. در مقابل، استفاده از کارت اضطراری جایگاه‌ها تقریباً به‌طور کامل متوقف شده است. به گفته رفیعی، اجرای این طرح مصرف بنزین را در استان‌های یادشده حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش داده است. او همچنین از محدود شدن زمینه‌های قاچاق، کوتاه‌تر شدن صف‌های انتظار و افزایش رضایت مردم در این استان‌ها خبر می‌دهد.
توسعه عرضه بنزین ویژه داخلی
در کنار برنامه‌های تأمین و مدیریت مصرف، توسعه تولید بنزین ویژه در داخل کشور نیز دنبال می‌شود. رفیعی می‌گوید: « این محصول در پالایشگاه ستاره خلیج فارس و پالایشگاه شازند تولید می‌شود و تاکنون در حدود ۱۰ جایگاه عرضه شده است. برنامه شرکت ملی پالایش و پخش، افزایش تعداد این جایگاه‌ها به حدود ۱۰۰ جایگاه در مدت کوتاه است.»
به گفته او، عرضه بنزین ویژه با برند (نشان) و قیمت‌گذاری پالایشگاه‌ها و با همکاری جایگاه‌های سوخت انجام می‌شود. دولت نیز برای کاهش هزینه این محصول در مقایسه با بنزین ویژه وارداتی، یارانه‌ای در اختیار پالایشگاه‌ها قرار می‌دهد. رفیعی هدف این اقدام را افزایش دسترسی مصرف‌کنندگان به بنزین ویژه تولید داخل عنوان می‌کند.
نقش مکمل اصلاح قیمت
و مدیریت عرضه
مصطفی سعیدی، کارشناس انرژی، در گفت‌وگو با «ایران» معتقد است که اثرگذاری اصلاح نرخ سوم را باید در کنار تغییر شیوه عرضه بررسی کرد. او می‌گوید: «دولت با توجه به ملاحظات موجود، از افزایش گسترده قیمت‌ها خودداری کرده و نرخ سوم را از پنج هزار تومان به ۱۰ هزار تومان رسانده است؛ اقدامی که از نگاه او، در مسیر اصلاح تدریجی قیمت بنزین خارج از سهمیه قرار دارد.» سعیدی توضیح می‌دهد: «البته افزایش قیمت بنزین در نرخ سوم به‌تنهایی تأثیر چندانی بر مصرف ندارد، اما در کنار آن، سیاست‌هایی اجرا شد که مردم را به استفاده از کارت سوخت شخصی سوق داد. پیش از این، بسیاری از مصرف‌کنندگان از کارت جایگاه برای دریافت بنزین استفاده می‌کردند، اما با محدود شدن استفاده از کارت جایگاه، شرایط تغییر کرد.»
به گفته این کارشناس، اتصال اطلاعات کارت بانکی به کد ملی و ثبت میزان سوخت دریافتی، امکان نظارت بر سقف دریافت را فراهم می‌کند. این اقدام می‌تواند هم به مقابله با سوءاستفاده از شبکه توزیع کمک کند و هم الگوی مصرف را دقیق‌تر مشخص سازد. سعیدی بخشی از کاهش مصرف بنزین را ناشی از محدودیت‌های جدید در عرضه از طریق کارت جایگاه می‌داند. او می‌گوید : «در برخی شهرستان‌ها، سهمیه قابل عرضه با کارت جایگاه در ساعات ابتدایی صبح به پایان می‌رسد و دریافت سوخت با سقف مقداری انجام می‌شود. در این شرایط، بخشی از تقاضای خودروهای دوگانه‌سوز به سمت CNG منتقل شده است.» این توضیحات نشان می‌دهد کاهش مصرف ثبت‌شده بنزین می‌تواند حاصل مجموعه‌ای از عوامل، از صرفه‌جویی و جایگزینی سوخت تا کنترل انحراف از شبکه توزیع باشد. به اعتقاد سعیدی، فراهم شدن زیرساخت‌های دوگانه‌سوز کردن خودروها می‌تواند به ادامه این روند کمک کند.
بــــرش
کاهش روزانه پنج میلیون لیتر برای تقویت ذخایر
با وجود اقدامات انجام‌شده، حفظ تعادل تولید و مصرف و تقویت ذخایر راهبردی همچنان نیازمند ادامه مدیریت مصرف است. مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی می‌گوید لازم است مصرف روزانه بنزین حدود پنج میلیون لیتر کمتر از سطح فعلی باشد تا امکان تقویت ذخایر و افزایش تاب‌آوری کشور در برابر بحران‌های احتمالی فراهم شود. سعیدی استفاده بیشتر از مترو و اتوبوس، کاهش سفرهای غیرضروری و تجمیع خریدها و سفرهای درون‌شهری را از راه‌های کمک به این هدف می‌داند و تأکید می‌کند که مدیریت مصرف تنها به سیاست‌های قیمتی محدود نیست. کاهش نیاز به واردات، علاوه بر آثار آن بر تأمین سوخت، می‌تواند منابع ارزی بیشتری را برای سایر نیازهای کشور در دسترس قرار دهد. او در این‌باره می‌گوید : «پیش‌تر بخشی از درآمد صادرات نفت خام، به‌صورت ارزی یا در قالب تهاتر، صرف تأمین بنزین می‌شد. با کاهش این نیاز، امکان اختصاص منابع به کالاهای ضروری و تجهیزات مورد نیاز کشور، از جمله تجهیزات بهینه‌سازی مصرف انرژی، بیشتر می‌شود.»
