بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

در چشم‌انداز توسعه پایدار ایران، سیستان‌ و بلوچستان با گستره وسیع روستایی و ظرفیت‌های بومی کم‌نظیر، به یکی از کانون‌های مهم بازتعریف الگوی توسعه روستامحور تبدیل شده است؛ الگویی که بر توانمندسازی جوامع محلی، تقویت اقتصاد خرد، احیای سرمایه اجتماعی و بهره‌گیری از مزیت‌های فرهنگی و انسانی استوار است. تأکید بر توسعه صنایع‌دستی، مشاغل خانگی و کسب‌وکارهای بومی بویژه در حوزه‌هایی مانند سوزن‌دوزی، نشان می‌دهد که با سرمایه‌گذاری‌های محدود اما هدفمند، می‌توان اشتغالزایی گسترده، ارزش افزوده پایدار و تاب‌آوری اقتصادی ایجاد کرد؛ ظرفیتی که در شرایط تحریمی کشور، اهمیتی دوچندان یافته است. در این میان، برگزاری جشنواره‌های روستایی و عشایری، نه‌فقط رویدادهایی فرهنگی، بلکه ابزارهایی راهبردی برای معرفی توانمندی‌های مناطق کمتر دیده‌شده، تقویت وفاق ملی و پیوند دوباره نسل جدید با هویت بومی محسوب می‌شوند. توسعه زیرساخت‌ها، برندسازی محصولات محلی، گسترش خدمات آموزشی و بهداشتی و ایجاد بستر مشارکت اجتماعی، از مهم‌ترین پیش‌نیازهای تحقق مهاجرت معکوس و تثبیت جمعیت در روستاهای استان به‌شمار می‌رود؛ مسیری که می‌تواند سیستان‌ و بلوچستان را از حاشیه توسعه به یکی از الگوهای موفق اقتصاد بومی‌محور کشور تبدیل کند.
«منصور بیجار» استاندار سیستان و بلوچستان، برگزاری جشنواره‌های روستایی و عشایری را فرصتی ارزشمند برای گردهمایی اقوام، قبایل و فرهنگ‌های متنوع ایران‌زمین دانست و به «ایران» گفت: «در کشوری با وسعت جغرافیایی و تنوع فرهنگی بی‌نظیر که گاه به نظر می‌رسد مردم آن کمتر با ظرفیت‌های یکدیگر آشنا هستند، برگزاری این جشنواره‌ها و همایش‌ها، علاوه بر ایجاد بستر تعامل و تبادل تجربه، زمینه‌ای برای معرفی محصولات فرهنگی، صنایع دستی و دستاوردهای روستایی و عشایری فراهم می‌کنند. چنین رویدادهایی می‌توانند نقش مؤثری در تقویت وفاق ملی ایفا کنند؛ موضوعی که مورد تأکید ویژه ریاست محترم جمهوری نیز قرار دارد.»
 
توانمندسازی روستاها
استاندار سیستان و بلوچستان، برگزاری جشنواره‌های عشایری و روستایی را  نماد همدلی و انسجام مردمی در سطح کشور دانسته و گفت: «برگزاری این رویدادها می‌تواند به الگویی ملی برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جوامع عشایری و روستایی بدل شود. استمرار چنین برنامه‌هایی، نقش مؤثری در توانمندسازی روستاها، ارتقای نشاط اجتماعی و تبیین ظرفیت‌های بومی ایفا می‌کند. این جشنواره‌ها بستری فراهم می‌آورد تا توانمندی‌های روستاییان به‌صورت مستقیم با مدیران و شهروندان به اشتراک گذاشته شود؛ فرصتی برای تقویت وفاق، همبستگی و مشارکت مسئولانه جامعه روستایی در مسیر توسعه پایدار، آبادانی و ترویج فرهنگ وحدت‌آفرین استان. طبق گفته این مقام مسئول، توسعه همه‌جانبه و پایدار روستاها، نه‌تنها ضامن پیشرفت استان بلکه عامل اعتبار آن در سطح ملی خواهد بود. امنیت، رونق اقتصادی و بهبود شاخص‌های اجتماعی استان، از مسیر توجه هدفمند و سرمایه‌گذاری مؤثر در مناطق روستایی آغاز می‌شود. با هم‌افزایی میان مردم، مسئولان و بهره‌گیری از ظرفیت‌های ملی، مسیر اشتغال‌زایی، سرمایه‌گذاری و توسعه پایدار در روستاهای استان هموار خواهد شد.
منصور بیجار می‌افزاید: «در بسیاری از کشورهایی که مسیر توسعه را با موفقیت پیموده‌اند، توجه به روستا و مشاغل خرد روستایی یکی از کلیدهای اصلی است. به‌عنوان نمونه، در حالی‌که احداث یک کارخانه سیمان با سرمایه‌گذاری بیش از ۱۰ تا ۱۲ همت تنها برای ۱۵۰ تا ۲۵۰ نفر اشتغال مستقیم ایجاد می‌کند، در استان سیستان و بلوچستان، یک بانوی فعال در حوزه سوزن‌دوزی توانسته با کمترین امکانات، برای بیش از ۶۰۰ نفر اشتغال‌زایی کند. این بانوی کارآفرین گفته که با دریافت تنها ۱۰ میلیارد تومان تسهیلات، ظرفیت اشتغال را می‌توانند دو برابر کنند. این مثال نشان می‌دهد که با سرمایه‌گذاری اندک در حوزه صنایع دستی و مشاغل خرد روستایی، می‌توان ارزش افزوده بالایی ایجاد کرد. این ظرفیت‌ها، به‌ویژه در شرایط تحریمی کشور، نقش مهمی در تقویت امنیت غذایی و اقتصادی ایفا می‌کنند».
 
چشم‌انداز توسعه ملی
استاندار سیستان و بلوچستان تصریح می‌کند: «توجه به جوامع روستایی و عشایری نباید صرفاً به ابعاد اقتصادی و فرهنگی محدود شود، بلکه نیازمند رویکردی جامع در توانمندسازی اجتماعی، ارتقای سلامت روان و حفظ هویت فرهنگی این گروه‌هاست. این جوامع با چالش‌های خاصی مواجه‌اند و نقش چندوجهی آنها در توسعه ملی، ایجاب می‌کند که سیاست‌گذاری‌ها با درک عمیق‌تری از زیست‌بوم انسانی و فرهنگی آنان صورت گیرد. با وجود وابستگی تاریخی ایران به جوامع روستایی و عشایری، روندهای مدرن و مهاجرت‌محور، پیوند نسل‌های جدید با ریشه‌های فرهنگی را تضعیف کرده‌اند. این در حالی‌ است که روستاییان و عشایر، علاوه بر تولید بخش عمده‌ای از مواد غذایی و منابع طبیعی کشور، حافظان میراث معنوی، آداب و رسوم سنتی و ارزش‌های اخلاقی جامعه‌اند.» طبق گفته این مقام مسئول، «تعیین روز ملی برای پاسداشت تلاش‌های این جوامع، فرصتی استراتژیک برای جلب توجه سیاست‌گذاران، رسانه‌ها و نهادهای مدنی به نیازهای واقعی آنان و تأکید بر نقش مشارکتی‌شان در توسعه پایدار است. سبک زندگی جمعی، روابط خانوادگی نزدیک و تعامل با طبیعت، ظرفیت بالایی برای تقویت همبستگی اجتماعی و سلامت روان فراهم می‌آورد. با این حال، محدودیت در دسترسی به خدمات آموزشی و بهداشتی، ضعف زیرساخت‌ها و نبود فرصت‌های شغلی متنوع، فشارهای روانی و اجتماعی را افزایش داده و تاب‌آوری فرهنگی را تهدید می‌کند. طبق گفته این مقام مسئول حفظ انسجام اجتماعی و پایداری فرهنگی این جوامع، مستلزم سیاست‌های حمایتی، سرمایه‌گذاری هدفمند و بازتعریف نقش آنان در چشم‌انداز توسعه ملی است.»

برش

تقویت مهاجرت معکوس
«منصور بیجار» استاندار سیستان و بلوچستان اظهار داشت: «برای ارتقای جایگاه فرهنگی و اجتماعی روستاها، نخست باید شناختی دقیق و عمیق از ظرفیت‌های این جوامع به‌دست آورد. پس از شناخت، باید زیرساخت‌های لازم فراهم شود؛ از جمله تأمین برق، تسهیلات تولید و حمایت‌های مالی. سپس، معرفی محصولات روستایی در سطح ملی و بین‌المللی اهمیت می‌یابد. تجربه کشورهای دیگر نشان داده که حتی محصولات کم‌ارزش، با بسته‌بندی مناسب و برندسازی، می‌توانند درآمدهای قابل توجهی ایجاد کنند. این مسیر، در کنار تقویت فرهنگ مشارکت‌پذیری و مسئولیت‌پذیری، می‌تواند در تحقق شعار وفاق ملی و توسعه پایدار مؤثر باشد.» استاندار سیستان و بلوچستان حمایت از روستاها را زمینه‌ساز مهاجرت معکوس دانسته و تأکید می‌کند: «در استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان بیش از نیمی از جمعیت آن روستایی هستند و بیش از ۷ هزار آبادی در آن وجود دارد که از این تعداد، حدود 3 هزار و 442  آبادی دارای جمعیتی بیش از ۲۰ خانوار هستند. با بهبود اقتصاد روستایی و ارتقای سلامت محیطی، می‌توان شرایطی فراهم کرد که افراد به‌جای مهاجرت به شهرها، به روستاها بازگردند. محیط‌های روستایی و عشایری ذاتاً آرامش‌بخش‌اند و با برنامه‌ریزی مناسب، می‌توانند به مقصدی مطلوب برای زندگی تبدیل شوند. برنامه‌هایی در این حوزه در دست اجراست و امیدواریم با حمایت‌های بیشتر، اقدامات مؤثری در زمینه مهاجرت معکوس و توسعه روستایی صورت گیرد.»