خوانش نشانه‌شناختی جایزه ویژه میناب در سی‌وهشتمین جشنواره فیلم کودک

تندیسی که حافظه یک فاجعه است

رضا صائمی
دبیر گروه فرهنگی

رونمایی از تندیس «جایزه ویژه میناب» در سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان، صرفاً معرفی یک نشان تازه برای تقدیر از آثار سینمایی نیست؛ بلکه تلاشی است برای تبدیل یک رویداد تلخ به یک نشانه فرهنگی و هنری. این جایزه که به یاد کودکان شهید مدرسه «شجره طیبه» میناب و با محوریت موضوع «کودکان و آسیب‌های ناشی از جنگ» طراحی شده، قرار است از آثاری در قالب فیلم بلند، پویانمایی، کوتاه، مستند و تولیدات مبتنی بر هوش مصنوعی تقدیر کند.
  از منظر نشانه‌شناسی، تندیس را می‌توان متنی فشرده دانست که مجموعه‌ای از مفاهیم را در یک فرم مادی گردهم می‌آورد. اولین سطح خوانش، نشانه یادبود است. تندیس قرار نیست صرفاً بیانگر یک جایزه باشد، بلکه خاطره کودکان قربانی را به فضای جشنواره منتقل می‌کند. به این ترتیب، «میناب» از یک نام جغرافیایی به یک نشانه عاطفی و تاریخی تبدیل می‌شود؛ نامی که در ذهن مخاطب با مفهوم فقدان، معصومیت و پیامدهای جنگ پیوند می‌خورد.
 در سطحی دیگر، قرار گرفتن این نشانه در جشنواره فیلم کودک اهمیت ویژه‌ای دارد. جشنواره ذاتاً با مفاهیمی همچون کودکی، بازی، تخیل و آینده پیوند دارد، در حالی که جنگ حامل معناهایی متضاد مانند خشونت، مرگ، ویرانی و فقدان است. تندیس «میناب» در نقطه تلاقی این دو میدان معنایی قرار می‌گیرد و همین تضاد، مهم‌ترین ظرفیت نشانه‌شناختی آن است: کودک به‌ عنوان نماد آینده، در برابر جنگ به ‌عنوان نیروی نابودکننده آینده.
  از منظر اسطوره‌شناختی نیز می‌توان گفت این تندیس تلاش می‌کند روایت «کودک قربانی» را از سطح یک حادثه خبری فراتر ببرد و به یک حافظه جمعی تبدیل کند. جایزه، با تکرار سالانه خود، امکان بازتولید این خاطره را فراهم می‌کند؛ بنابراین تندیس نه فقط یک شیء هنری، بلکه یک «رسانه حافظه» است.
  همچنین طراحی مستقل تندیس در کنار بازطراحی نشان جشنواره و تندیس پروانه زرین، نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد هویت بصری تازه در این دوره است. در این چارچوب، تندیس میناب می‌تواند کارکردی دوگانه داشته باشد: از یک‌سو نشانه سوگ و یادآوری و از سوی دیگر نشانه مقاومت فرهنگی و امید. معنای نهایی آن نیز در همین دوگانگی شکل می‌گیرد؛ یادآوری مرگ کودکان، برای دفاع از امکان زیست، صلح و آینده کودکان دیگر.